पुन्हा एकदा: र. धों. कर्वे आणि वंडर वुमन....Wonder Woman and R D Karve Redux

मे -जून २०१७ मध्ये नवीन 'वंडर वुमन' सिनेमा प्रदर्शित झाला आणि त्या बरोबर र. धों कर्व्यांची आठवण पुन्हा झाली.

साधारण पणे एक वर्षांपूर्वी मी "र. धों. कर्वे आणि वंडर वुमन...R. D. Karve and Wonder Woman" या नावाचा लेख 'ऐसी अक्षरे' च्या 'पॉर्न ओके प्लीज!" या अंकासाठी लिहला होता. मूळ लेख, इंग्लिश मध्ये लिहलेला, इथे पहा.

प्रा जिल लेपोरे यांनी ह्या नव्या सिनेमाचे परीक्षण दि न्यू यॉर्कर साठी लिहले आहे.

 त्या पुन्हा कर्व्यांना प्रेरणादायी ठरलेल्या मार्गारेट सॅण्गरना लेखात आत्ताही आणतात.

"... (Director Patty) Jenkins sets her “Wonder Woman” in the First World War instead of the Second, and, in a way, this makes a certain chronological sense, since the Marston family’s models were the formidable women who fought for suffrage, equal rights, and birth control in the nineteen-teens and twenties. In 1911, when Marston was a Harvard freshman, he saw the British suffragist Emmeline Pankhurst address a crowd in Harvard Square, after she was banned from speaking in Harvard Yard, where women were not allowed to speak. In 1912, Elizabeth Holloway was a sophomore at Mount Holyoke when students paraded for suffrage, wearing buttons that read “Votes for Women!” H. G. Peter, the artist Marston hired to draw Wonder Woman, drew pro-suffrage cartoons for magazines. Marston took Wonder Woman’s origin story straight out of Charlotte Perkins Gilman’s 1915 feminist utopia, “Herland.” In 1916, Olive Byrne’s mother, Ethel Byrne, and her aunt, Margaret Sanger, opened the first birth-control clinic in the United States; they are the founders of Planned Parenthood. In 1917, Marston was in Washington, D.C., when suffragists held a vigil outside the White House, carrying signs that read, “Mr. President, How Long Must We Wait for Liberty?”..."

पण लेपोरे या सिनेमाबद्दल इतक्या खुष नाहीत. 

"... The new “Wonder Woman” is set in an extravagantly staged and costumed 1918, driven by an uninteresting plot about the Kaiser and chemical weapons; the film renders invisible—erases—the fights women waged a century ago for representation, contraception, and equality. The real women who fought them called themselves Amazons, figures from myth, because, not knowing much about the history of women, they had to imagine ancestors. Wonder Woman is their daughter. They made her out of clay. She owes them a debt that this movie does not pay."

"कुठाय ह्या 'वंडर वुमन' सिनेमामध्ये, स्वतःला अमेझॉन म्हणवून घेणाऱ्या स्त्रियांनी शंभर वर्षांपूर्वी केलेला  प्रतिनिधित्व, संततिनियमन आणि समते साठीचा लढा? अमेझॉन का तर स्त्रीयांच्या इतिहास विशेष माहीत नसल्याने, पूर्वज कल्पिले गेले मिथकांचा वापर करून. त्या हाडामासाच्या स्त्रियांनी वंडर वुमनला मातीतून निर्माण केले, ती त्यांची मुलगी आहे.  (आठवा गणेश जन्माचे मिथक). वंडर वुमन वर त्या स्त्रियांचे मोठे ऋण आहे पण आजचा सिनेमा त्यातून उतराई होण्याचा प्रयत्न करत नाही."

Wonder Woman played here by Gal Gadot

PHOTOGRAPH BY CLAY ENOS / WARNER BROS. / EVERETT           

हो मुंबईत, जिकडे जावे तिकडे मराठी भाषा...Not Long Ago, Marathi was Mumbai's Lingua Franca

श्री वि मा परब यांना में २०१७ मध्ये गूगल केले तर त्यांच्या,  मराठी भाषिक लोकांच्या कराचीशी असलेल्या नात्याबद्दलच्या लेखनाचे रिसल्ट्स मिळतात.

पण मला त्यांचा मुंबईवरचा अप्रतिम लेख, वाङ्मय शोभाच्या फेब्रुवारी १९५६मध्ये प्रसिद्ध झालेला, पण बहुदा १९५३साली लिहला गेलेला, वाचायला मिळाला.   

ऑक्टोबर १९४७ मध्ये परब मुंबईत कराचीहून शरणार्थी (त्यांच्या शब्दात निर्वासित) म्हणून आले. त्यानंतर त्यांनी सहा वर्षांनी तो लेख लिहला असावा. कारण सहा वर्षाचा उल्लेख दोन तीन वेळा आला आहे.

१९४७ साली, जेंव्हा संयुक्त महाराष्ट्र घडायचे होते, प्रादेशिक पक्षांचा उदय व्हायचा होता, तेंव्हा मुंबईच्या भाषेची ही स्थिती होती,  आणि ती १९५३पर्यंत तरी बदलली नसावी असे लेखावरून वाटते.

एक  शरणार्थी असल्यामुळे परब यांच्याकडे भाषेकडे, संस्कृतीकडे  बघण्याचा एक विशेष दृष्टिकोन होता. शिवाय ते 'आर्म चेअर' लेखक मला वाटत नाहीत. सगळी मुंबई ते पालथी घालायचे असे वाटते. म्हणून मला त्यांचे विचार मौलिक वाटतात. मी तरी आत्तापर्यंत अशाप्रकारची निरक्षण मुंबई बाबत वाचली नव्हती.  ना गो कालेलकरांसारख्या भाषातज्ज्ञांच्या लेखनात सुद्धा मी अस काही वाचल नाहीय.

मुंबईच्या बदलत्या भाषेचा अभ्यास स्वातंत्र्यानंतर दरवर्षी करता आला असता. झाला आहे का? मला माहित नाही.

सध्या २०१७ साली मुंबईची जी भाषा आहे ती १९४७साली कराचीत होती.

 

 मी ज्यावेळी १९८०च्या दशकात मुंबईत पहिल्यांदा आलो आणि नंतर राहिलो त्यावेळी मुंबईच्या भाषेची  कराची केंव्हाच झाली होती! घराबाहेर पडल की  दादर पासून कुलाब्यापर्यंत हिंदुस्थानीच आपोआप तोंडात यायच. त्यामुळे हे सगळ वाचून मजा वाटली.

 

माग एक लेख मराठीतील प्रथितयश लेखकाचा वाचला होता:  मराठीला प्रेमाची भाषा करा म्हणजे ती हिंदीला टक्कर देईल...अस काहीस म्हणण होत. 

मला नाही वाटत अस काही करता येत...शहर, भाषा एखाद्या जीवा सारखी कायम उत्क्रांत होत राहतात...अस केंव्हा झाल, शेपूट केंव्हा गेल या प्रश्नाच अचूक उत्तर देण अशक्य असत ...आणि उत्क्रांती थांबवता, टाळता येत नाही...आज हिंदुस्थानी मुंबई मध्ये प्रमुख व्यवहाराची भाषा झाली आहे. 

रस्त्यात प्रचंड प्रमाणात मराठी स्त्री-पुरुष असतील पण भिकारी हिंदुस्थानीत भीक मागतो, लोकलचे/बसचे/सिनेमाचे  तिकीट देणारा हिंदुस्थानीत बोलतो, टी. सी. हिंदुस्थानीच बोलतो, जिकडे जावे तिकडे हिंदुस्थानी. पारशी हिंदुस्थानी बोलतो, गुजराती हिंदुस्थानी बोलतो, मुसलमान हिंदुस्थानी बोलतो, सगळेच हिंदुस्थानी बोलतात... अखिल महाराष्ट्रातील हॉटेलात हिंदुस्थानीत ऑर्डर देतात, केस कापणारे हिंदुस्थानीत बोलतात, लोकल/बस मध्ये शेजारी उभा/बसलेला सहप्रवासी हिंदुस्थानीत बोलतो, टॅक्सी/रिक्षा वाले हिंदुस्थानीत बोलतात, (किमान) इंग्लिश शाळेतील मुले परस्परांशी हिंदुस्थानीत बोलतात, फेरीवाले हिंदुस्थानीत बोलतात, दुकानदार हिंदुस्थानीत बोलतात, ऑफिस मध्ये हिंदुस्थानी किंवा इंग्लिश मध्ये बोलतात....

(वरील मासिकातील उतारे सौजन्य: श्री वि मा परब , वाङ्मय शोभा)

Artist: Edward Frascino, The New Yorker,  October 26 1981

त्यावेळी लोक  म्हणत असतील: "काय बर याला म्हणतात मराठीत?"

दीनानाथ दलाल, शताब्दी संपन्न - Dinanath Dalal's Kodak Moment

Today May 30 2017 is 101st birth anniversary of Dinanath Dalal (दीनानाथ दलाल) 1916-1971 

Both pictures below are from 1949. 

Most of Dalal's pictures from that period are very tradition-bound. But this picture is different.

Look at the attire of the kids- especially that of a girl in both the pictures below- and, although the attractive lady is wearing conventional sari with a matching blouse, look at her trendy purse and umbrella.

I did not see such things being used by a middle class Marathi speaking family, that is taking a break on the beach, until at least 1980's. Also note the absence of a male figure. Such pictures one sees from abroad almost always have a male figure.

Artist: Dinanath Dalal, September 1949

courtesy:  copyright holders,  Vangmay Shobha and Bookganga.com

 

Courtesy: Look magazine, July 19, 1949

जॉन केनेडींचा फोटो मिरजेला भारतभुवन मध्ये अजून लटकतोय का?...JFK@100

Tomorrow May 29 2017 is  birth centenary of John F. Kennedy

Gore Vidal: “The Kennedys were an eighteenth-century amoral couple, together for convenience…..Even now the photogenic charm of the couple at the center of so much corruption and incompetence still casts its spell."

Ramachandra Guha , ‘India After Gandhi: The History of the World's Largest Democracy‘, 2007:

“...In response to the Indian request, President Kennedy sanctioned the supply of a million rounds for machine guns, 40,000 land mines and 100,000 mortar rounds. This fell far short of the Grand Alliance that his ambassador was recommending; yet it was far in excess of what other Americans thought New Delhi deserved. A bitter opponent of arms supply to India was Senator Richard B. Russell of Georgia, the long-serving chairman of the Senate Armed Forces Committee. A crusty old reactionary – doughtily opposed to desegregation and the like – Russell had previously termed India an ‘unreliable friend’ and called Nehru a ‘demagogue and a hypocrite’. Now he told the Associated Press that he was ‘against giving India any of our modern weapons for the principal reason that we would be just giving them to the Chinese Communists’. The Indians, said the senator, had ‘put on a disgraceful exhibition in permitting themselves to be driven out of what should have been impregnable strongholds in the border mountains. They seem incapable of fighting and if we supply them with weapons they will just fall into the hands of the Communists’. While he was at present opposed to giving ‘one dime of weapons to India’, Russell said he might have a rethink if India’s old rulers, the British, were prepared to ‘take over the matter of re-organizing and re-training their militaryforces’...”

 

जॉन केनेडी आणि पंडित नेहरूंचा खालील  फोटो मिरजेला आमच्या घराजवळच्या 'हंसप्रभा' (नंतर 'बालगंधर्व') टॉकीजच्या समोर, लेखिका कै कमल देसाईंच्या घराच्या तळमजल्यावर, जगताप बंधूंच्या मालकीच्या  'भारतभुवन' नामक  छोट्या रेस्टॉरंटमध्ये टांगलेला होता.

लहानपणी (c१९६५- c१९७८) हा आणि केनडींचे आणखी काही फोटो इतक्या ठिकाणी (केशकर्तनालय, रसाची गुऱ्हाळ, दवाखाने, दुकान इ.), हिंदी-मराठी सिनेमात दाखवलेल्या भिंतींवरसुद्धा, पाहायला मिळायचे की असे वाटायचे केनेडी आपल्या खूप जवळचे आहेत.

 

 वॉशिंग्टन, नोव्हेंबर १९६१

अलीकडच्या काळात मला नेहमी वाटत आलय की "काँटों से खींच के ये आँचल, तोड़ के बंधन बांधे पायल..." हे 'गाईड', १९६५ मधील हीट गाणे श्रीमती जॅकी केनेडी यांच्या १९६२च्या भारत भेटीने प्रभावित आहे. 

आनंद बंधू  (विजय आणि देव) एक देखणी स्त्री असलेला, राजस्थान मध्ये बऱ्याच प्रमाणात घडलेला इतका मोठा PR इव्हेंट विसरूच शकले नसतील. तसेच 'गाईड'चे एक व्हर्शन,  अमेरिकेत रिलीज साठी इंग्लिश मध्ये तयार होत होत. ('गाईड' आणि केनेडी कुटुंबावरची विवाहबाह्य संबंधांची गडद छाया हा एक १९६५ साली तरी फक्त योगायोग.)

'आज फिर जीने की तमन्ना है आज फिर मरने का इरादा है'

मार्च १९६२

प्रे. केनेडींच्या मृत्यूनंतर (१९१७- नोव्हेंबर १९६३) त्यांची प्रतिमा मोठ्या प्रमाणात मलीन झाली आहे. आता त्यांचा उल्लेख, किमान अमेरिकन सिनेमा आणि टीव्ही सीरिअल्स मधून तरी,  त्यांच्या विवाहबाह्य संबंध आणि क्युबन मिसाईल क्रायसिस यासाठी जास्त होतो. त्यांची गणना अमेरिकेच्या 'थोर' प्रेसिडेंट्स मध्ये सहसा केली जात नाही.

का एवढा भाव केनेडीं दाम्पत्याला भारतात मिळाला असावा?

प्रमुख उत्तर: भारत चीन युद्ध (२०/१०/१९६२- २१/११/१९६२). त्या युद्धात भारताचा मानहानीकारक, अजून खोलवर सलणारा मोठा पराभव झाला. अमेरिकेने अपुरी मदत केली. तरीसुद्धा भारताने अमेरिकेच्या मदतीबद्दलची कृतज्ञता केनेडींच्या भारतभर पसरलेल्या लाखो फोटोतून पुढे कित्येक वर्षे जतन केली.

मी मिरजेला १९८५ नंतर गेलो नाहीये.  यापुढे कधी गेलो आणि, भारतभुवन अजून तिथ असेल, तर जावून पाहणार आहे की केनेडींचा फोटो अजुन तिथे लटकतोय का!

He's A Child

Today is May 26 2017, this is about me and still....

Artist: B E Kaplan, The New Yorker, November 2015

The Thing I Like About Goddamn Pune and Bibwewadi, Anju, is You

Today May 22 2017 is our 30th wedding anniversary

Artist: Robert Weber (1924-2016), The New Yorker, July 2 1984

दखवितिल ते मांसल लिंग...जनी बांडे...James 'Lesbian' Bond

Today May 17 2017 is International Day Against Homophobia, Transphobia, and Biphobia
 

बा सी मर्ढेकर:
"...दखवितिल ते भोंक रिकामें
जिथें असावें मांसल लिंग. 
..." (#५६, कांहीं कविता, १९५९/१९७७)

(टीप: हो, 'दखवितिल' , 'दाखवितील' नव्हे! वाट्टेल तसे मर्ढेकरांना उधृत करतात लोक, वर्तमानपत्रात सुद्धा)
 
जुलै २५ २०१६ रोजी दी गार्डियन मध्ये लेख होता: "....it's time for a lesbian Bond."...आणि मला आठवला कै . रमेश मंत्री आणि कै वसंत सरवटेंची निर्मिती 'जनू बांडे'....ज्याचा आता व्हायला पाहिजे 'जनी बांडे'.

ओळखा पाहू  वरील चित्रातील तीन पैकी कोण आहे जनी बांडे ते?

courtesy: the artist(s) and Penguin Books

अस्तिक अस्तिक काळभैरव...Reading Stories With a Difference: Mother's Day

Today May 14 2017 is Mother's Day

Artist: P C Vey, The New Yorker

Our  mother indeed did that....she made us believe that she would protect us from everything...and more, she DID protect us from everything....the night would often start with her reciting of the shloka: "अस्तिक अस्तिक काळभैरव..."

...पोळुं दे आंतून तीतें...Grief-berg Hits C V Joshi, R K Narayan, Mark Twain

बा सी मर्ढेकर:
"... 
घेउं दे आघात तीतें
इंद्रिय-द्वारां जगाचे;
पोळुं दे आंतून तीतें
गा अतींद्रियार्थं आंचें. 
..."
(#१, 'आणखी कांही कविता', १९५९/१९७७)

कै. जी ए कुलकर्णींचा पत्र व्यवहार वाचल्यावर एक गोष्ट प्रामुख्याने लक्षात रहाते ती  म्हणजे त्यांनी अनुभवलेले अतिशय जवळच्या लोकांचे अनेक अकाली मृत्यू. जी एंच 'भाग्य' म्हणजे त्यांना त्यांच्या पत्नी वा मुलांचा मृत्यू पाहावा लागला नाही कारण ते जन्मभर अविवाहित राहिले. पण ज्या साहित्यिकांनी संसार केले त्यांचे काय? खालील पोस्ट  मध्ये तीन उदाहरण आहेत: दोन देशी, एक विदेशी.

२०१७साली 'चिं.वि.: साहित्यातले अन् आठवणीतले' हे २०१३ साली प्रकाशित झालेले पुस्तक वाचायला सुरवात केली.

चिं.विंचे (C V Joshi) स्वतःचे लेख सोडून इतर बरेच लेख ('चिं.वि.: साहित्यातले') सामान्य दर्जाचे आहेत, जयंत नारळीकरांची (Jayant Narlikar) प्रस्तावना बरी आहे पण चिं.विंच्या नातेवाईकांनी लिहलेले लेख ('चिं.वि.: आठवणीतले') आयुष्याबद्दल खूप काही सांगून जातात आणि म्हणून ते लेख व दोन कृष्णधवल  फोटो मला आवडले.

सर्वात महत्वाची गोष्ट म्हणजे - चिं. विं (१८९२-१९६३) आणि त्यांच्या पत्नींच्या (सरस्वती)  (१९००- १९६६) जीवनावर पडलेली अपत्य मृत्यूंची गडद छाया. पुस्तक वाचून असे कळते कि त्यांना (बहुदा) एकूण तीन मुली आणि चार मुलगे झाले. त्यातील एक मुलगी आणि चारी मुलगे वारले. ही सगळी मुलं जन्मताच मृत्यू न पडता थोडी थोडी मोठी होऊन गेली. एक मुलगा- परशुराम- तर मॅट्रिक होऊन वयाच्या (बहुदा) पंधराव्या वर्षी, मे ४ १९४० रोजी, टायफॉइडने वारला. सगळ्यांनी आठवणींचे मोठे संचीत आईवडिलांसाठी तयार केले.

त्याकाळी मध्यमवर्गीय घरांतून मृत्यूचे थैमान होते हे खरे पण त्यांचे आर्थिंक आणि सामाजिक स्थान पाहता चिं विंचे कुटुंब खूप यात इतरांपेक्षा कितीतरी जास्त होरपळून निघाले.

मी या ब्लॉग वर आर के नारायण (R K Narayan) १९०६-२००१ आणि चिं. विंची तुलना सप्टेंबर १६ २००९रोजी  केली होती. 

काय योगायोग (जो मला त्यावेळी माहित नव्हता) पहा- आर के नारायण यांचे आयुष्य सुद्धा त्यांच्या पत्नीच्या (खालच्या उजवीकडच्या फोटोत डावीकडच्या) टायफॉइडने झालेल्या अकाली मृत्यूने (१९३९) होरपळून निघाले होते. नारायण त्यांच्या, जवळ जवळ संपूर्ण आत्मचरित्रात्मक, 'दी इंग्लिश टीचर', १९४५ मध्ये त्या मृत्यबद्दल म्हणतात: “There are no more surprises and shocks in life, so that I watch the flame without agitation. For me the greatest reality is this and nothing else…Nothing else will worry or interest me in life hereafter.” 

courtesy: current copyrightholders to the images

चिं. विंच्या लेखनात मृत्यू १९४०नंतर अनेक वेळा आले पण ते कधी नारायण यांच्या सारखे त्या बद्दल लिहताना दिसत नाहीत. पण त्यांची वास्तवातील स्थिती फार वेगळी नव्हती याची पुस्तकातील आठवणी वाचून खात्री पटते.

पण विशेष म्हणजे या दोन्ही महान लेखकांची प्रतिभा वा बहुप्रसवता या टायफॉइडच्या उद्ध्वस्त करून टाकणाऱ्या धक्क्याने आटल्याचे दिसत नाही. नारायण यांची सर्वोत्तम पुस्तके त्यानंतर आली. चिं. विंच्या लेखनाचा दर्जा सुद्धा किंचितही कमी  झाल्याच जाणवत नाही. दोघांच्या लेखनावर आधारित लोकप्रिय चित्रपट निघाले, लोकप्रिय टीव्ही सीरिअल निघाल्या, दोघांची जवळ जवळ सर्व पुस्तके आज २०१७साली बाजारात मिळतात.

परशुराम चिं जोशीने वडिलांना शय्येवरून दोनदा  सांगितले होते की त्याने गोविंद आपटेकडून (मित्र?) हॉकी स्टिक विकत घेण्यासाठी सहा आणे उधार घेतले आहेत आणि त्याचे ते पैसे परत द्यावेत. नोव्हेंबर २४ १९५८ रोजी चिं.विंनी ते पैसे परत केले. त्यासाठी त्यांनी जे (उत्कृष्ट हस्ताक्षरात) पत्र लिहले ते हे :

 सौजन्य : चिं.विं जोशींचे कुटुंबीय 

त्या पत्रातील एक ओळ पहा: "या पत्राचें उत्तर पाठवू नको."

चिं.विंना त्या विषयाला पूर्णविराम द्यायचाय. परशुरामला दिलेला शब्द ठेवायचाय. परशुराम तर आयुष्यातून जाणारच नाहीये पण गोविंद आपटेंनी पैसे घेऊन टाकले तर किमान परशुरामची ती 'मेंदू बदडणारी' हॉकी स्टीक तरी जायची आशा आहे. 

त्यांच्या पत्नी अपत्य शोकाबद्दल काय म्हणायच्या ते पहा: "... अग, दिवस इतरांचा असतो त्यांच्या समोर काय आपण आपले दुःख सांगत बसायचे, रात्र तर माझी असते, तेव्हा रोज रात्री मी माझ्या मुलांची आठवण काढते..."


डब्ल्यू.  डब्ल्यू. जेकब्स, जेरोम के जेरोम, हर्बर्ट जेकिन्स, स्टीफन लीकॉक यांच्या विनोदी लेखनाचे संस्कार चिं.विंवर झाले. त्यात सर्वात महत्वाचे नाव म्हणजे : मार्क ट्वेन (१८३५-१९१०) कारण ट्वेनयांचा प्रभाव श्रीपाद कृष्ण कोल्हटकरांवरांकडून सुद्धा चिं.विं पर्यंत पोचला असणार.

ट्वेनयांच्या जीवनातील शोक पहा... ते लिहतात:

 “…I lost Susy thirteen years ago; I lost her mother—her incomparable mother!—five and a half years ago; Clara has gone away to live in Europe; and now I have lost Jean. How poor I am, who was once so rich! Seven months ago Mr. Roger died—one of the best friends I ever had, and the nearest perfect, as man and gentleman, I have yet met among my race; within the last six weeks Gilder has passed away, and Laffan—old, old friends of mine. Jean lies yonder, I sit here; we are strangers under our own roof; we kissed hands good-by at this door last night—and it was forever, we never suspecting it. She lies there, and I sit here—writing, busying myself, to keep my heart from breaking. How dazzlingly the sunshine is flooding the hills around! It is like a mockery.

Seventy-four years ago twenty-four days ago. Seventy-four years old yesterday. Who can estimate my age today?

I have looked upon her again. I wonder I can bear it. She looks just as her mother looked when she lay dead in that Florentine villa so long ago. The sweet placidity of death! it is more beautiful than sleep….” ("Jean is dead!', 1909)

Susy, Clara, Jean- ट्वेनयांच्या मुली.  

सुझी  (१८७२-१८९६)- स्पायनल मेनन्जायटिसने वारल्या -  चिं. विंच्या सगळ्यात धाकट्या मुलीला - विद्युल्लता - हाच रोग झाला होता. ती वाचली पण मेंदूवर आयुष्यभर परिणाम झाला.

जीन (१८८०-१९०९)- फेफरे (seizure) येऊन घरातील बाथटब मध्ये बुडून वारल्या.

पाहावा तो पावच पाव भाजून घेत होता/ तापल्या तव्यावर...Karl Marx Will Soon be 200

 Today May 6 2017 is the beginning of 200th birth anniversary year of Karl Marx (1818-1883).
आजपासून कार्ल मार्क्स यांचा व्दिशताब्दी जयंती महोत्सव सुरु होतोय.
 

पुढच्या एका वर्षाला मार्क्स यांचा रंग या ब्लॉगला नक्कीच लागणार आहे कारण  जरी त्यांच्या 'जाळा'वरती  अनेक लोकांनी खूप वेगवेगळ्या प्रकारचे- बऱ्याच वेळा विषारी- पाव भाजून , दुसऱ्याला खाऊ घातले असले तरी तो काही मार्क्स यांचा दोष नाही. मला त्यांच्या सारख्या आदर्शवादी लोकांच्या आणि, त्याहून जास्त, त्यांच्या कुटुंबीयांच्या आयुष्याबाबत फार मोठे कुतूहल वाटत आले आहे.

John Gray:

"What Marx said about communism is wrong and dangerous. His analysis of capitalism, however, is on many points up-to-date. Marx recognized the revolutionary power of capitalist economies – they create wealth, richness, innovation. But they also create uncertainty, and they tend to destroy the middle class."

रा भा पाटणकर:
"... केवळ अनुभवाधिष्ठित ज्ञानावर विसंबायचे ठरविले तर असे लक्षात येते की, आपल्याला इंग्रज-भारतीय संबंधांच्या आर्थिक बाजूकडे विशेष लक्ष द्यायला हवे; म्हणून फुको किंवा सैद यांच्यापेक्षा मार्क्‍स हा जास्त चांगला मार्गदर्शक ठरण्याची शक्यता आहे..."

जी ए कुलकर्णी:
 "...तेव्हा अखेर प्रत्येकाला जाता जाता स्वतःचेच 'तत्वज्ञान' बनवत जगण्याखेरीज काही मार्ग दिसत नाही., कारण धर्माचे मूळ स्वरूप सदैव वैयक्तिकच राहणार. Institutionalized religion म्हणजे एक fraud आहे, किंवा स्काऊट, रोटरी, लायन चळवळीपेक्षा तिला महत्व नाही. ज्यावेळी धर्मच अपुरा पडू लागला तेव्हा काही जणांना Marxism सारखे secular तत्वज्ञान समाधान देऊ शकले. पण त्याबाबतही मी अगदी असाध्य कोडगा ठरतो. त्याच्याइतके अनाकर्षक, वैराण, हमाली तत्वज्ञान मला कुठे आढळले नाही...मार्क्सवादी माणसाचे चित्र काढायचे झाल्यास ठोकळ्यावर ठोकळे ठेवलेली आकृती काढली की पुरे..." 
(पृष्ठ १७९, 'जी एंची निवडक पत्रे', खंड १, १९९५)

Peter Watson: 

“...Nationalism was catastrophic in many  ways, but it also had its positive side. This was nowhere more evident than in regard to the  great flowering of German intellectual life in the nineteenth century which, whether or not it was caused by unification of the country, and by the great feeling of nationalism that accompanied the unification, certainly occurred at exactly the same time.  Sigmund Freud, Max Planck, Ernst Mach, Hermann Helmholtz, Marx, Weber, Nietzsche, Ibsen, Strindberg, von Hofmannsthal, Rudolf Clausius, Wilhelm Rontgen, Eduard  von Hartmann, . . . all these were German or German-speaking...” 

The following brilliant poem by Sadanand Rege (सदानंद रेगे) sums up what happened to Marx and Marxism eventually...

"पाहावा तो पावच पाव भाजून घेत होता
 तापल्या तव्यावर..."

courtesy: the current copyright holders to the late Shri. Rege's work