दीनानाथ दलालांची गानलुब्धा...When Ajanta and Johannes Vermeer Meet

गानलुब्धा, दीपावली हिंदी आणि दीपावली मराठी , दिवाळी १९५५
 

नायिकेचा भाव:

 

“गानलुब्धा” म्हणजे संगीतप्रेमात पूर्ण गुंग झालेली स्त्री. तिचा देहविन्यास, डोळ्यांची अर्धउघडी अवस्था, हातांनी वेणू/वीणा सांभाळण्याची शैली – हे सगळं तिला बाह्यजगत विसरलेली दाखवतं. ती पूर्णपणे स्वरांच्या ओढीत आहे.

पहिल्या नजरेला हे वाद्य थोडं hybrid वाटतं. वीणेचं लांबट रूप आहे, पण हाताळण्याची पद्धत आणि शरीराशी असलेला पोझ थोडा बासरी/वीणा मिश्र भासतो. दलालांनी अनेकदा वाद्यांबाबत पूर्ण शास्त्रीय अचूकतेपेक्षा भावमुद्रेला प्राधान्य दिलं आहे. इथे महत्त्वाचं आहे ते “संगीतात तल्लीन असलेली स्त्री” हे प्रतिमान, वाद्याचं नेमकं वर्गीकरण नव्हे. तरीही, स्वरूपावरून पाहिलं तर हे वीणेचं एक stylized form आहे असं म्हणता येईल.

 

नायिकेची देहयष्टी :

तिच्या देहयष्टीत पारंपरिक नायिकेच्या वक्ररेषेपेक्षा थोडी वेगळी, elongated आणि slightly awkward भासणारी ठेवण आहे. कदाचित दलालांनी जाणीवपूर्वक Vermeerच्या women-at-music सारखी तल्लीनता दाखवण्यासाठी हे केलं आहे — जिथे सौंदर्य हे परिपूर्णतेत नसून क्षणाच्या तल्लीनतेत आहे. तिचे झुकलेले खांदे, किंचित पुढे झुकलेलं शरीर — हे दर्शवतं की ती बाहेरील जग विसरून फक्त स्वरात बुडाली आहे.

 

रंगसंगती:

दलालांनी इथे लाल रंग ठळक ठेवला आहे – नायिकेच्या ब्लाउजचा गडद लाल रंग उत्कटतेचा, जीवनशक्तीचा द्योतक. जांभळ्या–गुलाबी छटा स्त्रीच्या आंतरिक भावविश्वाची, तर पार्श्वभूमीतील हलके रंग स्वप्निल वातावरण निर्माण करतात. लाल, पिवळे, जांभळट, निळसर असे रंग आश्चर्यकारक उठाव देतात. पार्श्वभूमीतील गडद रंग आणि स्त्रीच्या वस्त्रांतील तेजस्वी रंग यामुळे ती मध्यभागी लक्ष वेधून घेते — जणू संगीताच्याच लहरींनी रंगांची नादमयता निर्माण केली आहे.

 

यात अजंठ्याच्या मोहक स्त्रिया आठवतात, पण त्याचवेळी व्हर्मीअरच्या “ल्यूट वाजवणाऱ्या स्त्रिया” किंवा “वीणा वाजवणाऱ्या युवती” यांची छाया स्पष्ट दिसते – प्रकाश आणि रंग यांच्या संगमातून स्त्रीचं आंतरमन व्यक्त करणं.

पार्श्वभूमीतील पुरुष: 

 

मागे एक पुरुष आहे, अर्धवट धूसर, जणू झोपेत किंवा मद्यधुंद अवस्थेत. तो देवदाससदृश्य वाटतो (शरतचंद्र चट्टोपाध्याय यांच्या लेखनाचा मराठी मनावर प्रचंड पगडा विसाव्या शतकाच्या पहिल्या अर्ध्या भागात होता, १९व्या शतकाच्या उत्तरभागात बंकिम चंद्र चटर्जी यांचा होता) ) – प्रेमाच्या अनुत्तरित ओढीत स्वतःला हरवून बसलेला. त्याच्या हातात प्याला नाही, पण त्याची हावभावांची सैलावलेली देहबोली, थकलेली नजर – हे सर्व सुचवतं की तो नायिकेच्या स्वरजगताबाहेर, स्वतःच्या वेदनेत हरवलेला आहे.

 

खरंच, त्याचा चेहरा थोडा melancholic व नशेत हरवलेला भासतो. कदाचित तो रसिक आहे, पण आनंदाऐवजी विरह, व्यसन किंवा अपूर्णतेची छाया त्याच्या मुखावर आहे. अशा प्रकारची contrast of moods दलाल वारंवार दाखवतात: एकजण आनंदात तल्लीन, दुसरा विरक्त किंवा हताश. म्हणजेच इथे स्त्रीची आत्मतल्लीनता आणि पुरुषाची हरवलेली अवस्था – या दोन जगांतला विरोधाभास दलालांनी सूक्ष्मपणे दाखवला आहे.

 

शैलीगत सातत्य:

आधीच्या ‘स्वयंवरिता’ चित्रात आपण पाहिलं की दलालांनी नायिकेच्या निर्णयशक्ती आणि उत्कटतेवर भर दिला होता. इथे मात्र भर स्वर–साधनेवर आहे, म्हणजेच अंतर्मनाच्या शांत परमानंदावर.

पण दोन्ही चित्रांमध्ये एक समानता आहे – पार्श्वभूमीतील पुरुष–प्रतिमा. ‘स्वयंवरिता’ मध्ये तो अग्रभागी विजयी आहे; ‘गानलुब्धा’त मात्र मागे, हरवलेला.

 

प्रतीकात्मक अर्थ:

नायिका : संगीत आणि अंतर्मनाच्या आनंदात बुडालेली भारतीय स्त्री – स्वयंपूर्ण. पुरुष : बाह्यसंसार, दु:ख, अपयश किंवा नकार याचं प्रतीक.

 

संगीत : जीवनातला खरा आधार, जो स्त्रीला आत्मनिर्भर करतो.

 

निष्कर्ष

“गानलुब्धा” हे चित्र फक्त शृंगारिक नाही, तर स्त्रीच्या आत्मतल्लीनतेचं आणि स्वतंत्रतेचं रूपक आहे. दीनानाथ दलालांनी इथे अजंठ्याची शारीरिक कोमलता आणि व्हर्मीअरप्रमाणे संगीत–क्षणाचं आत्मीय पकडणं या दोन्हींचा संगम साधला आहे. मागे असलेला पुरुष जणू एक सावलीच – त्याचं अस्तित्व आहे, पण नायिकेच्या स्वरात त्याला जागा नाही.

 

गानलुब्धा मध्ये रंगांची चमक, स्त्रीच्या शरीरयष्टीची असामान्य ठेवण, वाद्याचं मिश्र रूप, आणि मागे उभ्या पुरुषाची उदास छाया — हे सगळं मिळून चित्राला एकाच वेळी संगीतमय आनंद आणि हळवी विषण्णता दोन्ही देतं.

 

कलाकार : दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ

 

सौजन्य आणि आभार :

महाराष्ट्र राज्य मराठी विकास संस्था, चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार, आणि ChatGPT

व्हर्मीर यांचा ३५०वा स्मृतिदिन...Johannes Vermeer Painted what He Couldn’t Have: a Moment’s Peace

जी. ए. कुलकर्णी:

 "... अद्यापही एखाद्या Rembrandt किंवा Vermeer सारख्या अद्वितीय चित्रकाराच्या कृतीची मी Tolerable copy करू शकतो, पण (काव्याप्रमाणेच) मला स्वतंत्र चित्रदृष्टी नाही. पण यामुळे झाले काय , तर एखाद्या मासिकात काव्याकडे ज्याप्रमाणे प्रथम लक्ष जाते, त्याप्रमाणेच चित्राकडे जाते...."  

John Berger, 'Portraits: John Berger on Artists', 2015:

"... THE ESSENTIAL CHARACTER of oil painting has been obscured by an almost universal misreading of the relationship between its ‘tradition’ and its ‘masters’. Certain exceptional artists in exceptional circumstances broke free of the norms of the tradition and produced work that was diametrically opposed to its values: yet these artists are acclaimed as the tradition’s supreme representatives: a claim which is made easier by the fact that after their death, the tradition closed around their work, incorporating minor technical innovations, and continuing as though nothing of principle had been disturbed. This is why Rembrandt or Vermeer or Poussin or Chardin or Goya or Turner had no followers but only superficial imitators..... "

हे वाचून जीएंना कदाचित कमी वाईट वाटलं असतं. 

 Woman Writing a Letter, With Her Maid (c1670)

"Johannes Vermeer is art’s great painter of stillness. The majority of his pictures show little more than women engaged in silent tasks and quiet contemplation – reading or writing letters, toying with jewellery, pouring milk. Occasionally they sit at a virginal or play a lute; once or twice a gentleman caller visits for conversation or song. But the sounds Vermeer’s pictures radiate are muted, never raucous.

Except for just two pictures, his mature work is set entirely indoors – a sealed environment where doors can be closed, secrets hidden, and the wider world kept safely on the other side of the windows he painted so often, as if glass was as strong as armour. This is the world of Vermeer’s paintings but it was not Vermeer’s world...."

 व्हर्मीर  यांच्या ह्या चित्रात किती शांतता वाटते... 

पण असे म्हणतात "The serenity of Vermeer’s art is a beautiful mirage. Painting can be a form of wish fulfilment, and Vermeer painted what he couldn’t have: a moment’s peace."'

जीएंचे  व्हर्मीर शी नाते ह्यामुळे सुद्धा जवळचे आहे का?

 

ल्यूट आणि व्हायोलिन: अंतर्मुखतेचा दोन कलावंतांनी घेतलेला सूर....Vermeer's Young Woman With a Lute and Dinanath Dalal's With Violin

व्हर्मीर आणि दीनानाथ दलालांच्या कलेतील साम्यस्थळे शोधायला जुलै २३ २०२५ रोजी ह्या ब्लॉग वर सुरवात केली. 

एक महत्वाचे स्थळ म्हणजे संगीतातील स्त्रिया.... 

 

कलाकार : दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ

 

सौजन्य आणि आभार :

चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार आणि ChatGPT 

 

हे दीनानाथ दलाल यांचं १९४६ च्या वाङ्मय शोभा (ऑगस्ट अंक) साठीचं मुखपृष्ठ म्हणजे एक Vermeer-सदृश मौन अनुभवणारी चित्रकृती आहे. 

स्त्री आणि व्हायोलिन: एक तरुणी पूर्णपणे तल्लीन होऊन व्हायोलिन वाजवत आहे. तिच्या चेहऱ्यावरची स्मितरेषा, बंद नजरा आणि शरीराचा कोमल वळण अंतर्मुख आनंद प्रकट करतो.  Vermeer प्रमाणेच, येथे स्त्री आपल्याशी नाही, स्वतःशी संवाद साधत आहे. तिचं संगीत आपल्यासाठी नाही — तिच्यासाठी आहे. आपण अनवधानाने तिच्या खासगी क्षणात डोकावत आहोत. (वरच्या कोपऱ्यात एक प्रेमी युगुल धूसर छायाचित्रासारखं दिसतं. हे तिचं स्मरण, स्वप्न, की कल्पना?)

Vermeer च्या ‘Letter Reader’ किंवा ‘Girl Interrupted at Music’ यांच्याप्रमाणेच ही चित्रात दृश्याच्या पलीकडे जाणारी भावना आहे. इथे 'पात्रं' नाहीत, स्मृतींची सावली आहे — जणू संगीत हे त्या आठवणींना स्पर्श करतंय.

 केसांत मोगऱ्याचं फूल – शृंगार आणि संस्कार यांचा संगम, साडीतील सौंदर्य – पारंपरिक पण आत्मविश्वासपूर्ण, रंगसंगती: गडद जांभळ्या पार्श्वभूमीतून उमटणारा सौम्य केशरी प्रकाश — हे Dalal चं Vermeer-लायटिंग आहे! 

 "संगीतात रमलेली ही स्त्री म्हणजे Dalal च्या संथ पण अंतर्भेदी शृंगाराची उत्कट प्रतिमा आहे."
Vermeer च्या ‘गूढ आणि शांत' स्त्रियांसारखीच ही — आपल्याकडे न पाहता आपल्या आत जाणारी स्त्री आहे.

 Johannes Vermeer, 'Young Woman with a Lute', १६६२-६३

जोहान्स व्हरमीरच्या "Lady with a Lute" या चित्रातली स्त्री खिडकीकडे बघत आहे — तिचा सूर कुणाच्यातरी येण्यानं पूर्ण होणार आहे. पण दीनानाथ दलाल यांच्या १९४६ मधील व्हायोलिनवादिनी, एका झाडांच्या सान्निध्यात, स्वतःशी सूर जुळवत आहे — तिचं वादन कुणासाठी नाही, ते तिचं आहे. हे दोन चित्रं दोन भिन्न संस्कृतींत जन्मलेली असली, तरी दोघांत एक गोष्ट समान आहे — स्त्रीचा स्वतःच्या एकांताशी असलेला नातेसंबंध.

 "Lady with a Lute" हे चित्र पाहताना, एक स्तब्ध, प्रकाशाभोवती गुंफलेली स्त्री आपल्यासमोर उभी राहते. तिच्या हातात ल्यूट आहे, ती वाजवायला सज्ज आहे – पण तिची नजर खिडकीबाहेर. जणू कोणीतरी यावं, तिच्या सूरांना अर्थ द्यावा, असं तिला वाटतंय. ही प्रतिक्षा आहे – प्रेमाची, संवादाची, किंवा केवळ जागतिक उपस्थितीची.

दीनानाथ दलाल यांच्या १९४६ मधील वाङ्मय शोभा अंकात छापलेली 'व्हायोलिनवादिनी' मात्र एका पूर्ण वेगळ्या जगात वावरते. ती बाहेर कुणाची वाट पाहत नाही. तिच्या सभोवताल (उपचित्रात) हिरवळ आहे, झाडांची सावली आहे, तिचे कपडे आणि वाद्य हे भारतीय, पण दृश्याचा सूर मात्र अंतर्मुखतेचा आहे. ती स्वतःसाठी वाजवते आहे – तिचं संगीत तिच्या अंत:करणाशी गप्पा मारतं आहे.

व्हरमीर आणि दलाल – दोघेही वेळेत, जागेत, संस्कृतीत पूर्ण वेगळे – तरीही त्यांच्या स्त्रियांमध्ये एक सूक्ष्म साम्य आहे. त्या दोघींही काही न म्हणता बरंच काही सांगतात. आणि त्यांच्या चेहऱ्यावरील शांतता आपल्याला बोलकं करते.

व्हरमीरच्या स्त्रीकडे बाह्यप्रकाश येतो – खिडकीतून, बाहेरच्या जगातून. आणि ती त्याच जगाकडे पाहते. ती प्रतिक्षा करते.

दलालची स्त्री मात्र आंतरिक प्रकाशात न्हालेली आहे. तिच्या सभोवतालचं हिरवंगार निसर्ग तिच्या अंत:करणाशी एकरूप झालं आहे. ती कुणाचीही प्रतिक्षा करत नाही – ती तिथे आहे, स्वतःसाठी.

या दोन चित्रांमधून प्रकटतो तो एक सौंदर्याचा मार्ग आहे – एक प्रेमाच्या प्रतीक्षेचा, तर दुसरा प्रेमाच्या अस्तित्वाचा.

व्हरमीरच्या चित्रांतून पाश्चात्य सौंदर्यशास्त्रातलं domestic intimacy प्रकट होतं. स्त्री – घरात, बंद खिडकीतून बाहेर बघणारी, एक सांकेतिक प्रतीक्षा बाळगणारी.

दलालच्या चित्रांतून भारतीय नववर्गातील स्त्री समोर येते – ती शृंगारी आहे, पण तिचं शृंगार हे फक्त प्रियकरासाठी नाही – ते तिच्या सृजनासाठी, तिच्या स्वतःच्या जाणिवेसाठी आहे.

व्हरमीर आणि दलाल यांच्या स्त्रिया आपल्याशी थेट संवाद साधत नाहीत. त्या आपापल्या जगांत आहेत – पण म्हणूनच त्या अधिक खरे वाटतात. त्या object नाहीत, त्या दृश्यं नाहीत – त्या वास्तव आहेत.

शांततेतून व्यक्त होणाऱ्या या स्त्रिया आपल्याला आपल्याच अंत:प्रवेशात घेऊन जातात. व्हरमीर आणि दलाल – एक युरोपीय क्लासिकिस्ट, एक आधुनिक भारतीय – पण त्यांच्या कुंचल्याला मिळालेली ती एकच दिशा: स्त्री ही गूढ हे, नयनरम्य आहे, पण सर्वात आधी – ती स्वतःसाठी आहे .... 

Vermeer आणि Dalal यांचं स्त्रीदर्शन: भिन्नता आणि साम्य

१. स्त्रीचा स्वतःशी संवाद

• Vermeer च्या स्त्रीला कुणी यायचंय — तिचं वाद्य जणू सज्ज आहे, पण नजरा वाट बघतात. Dalal ची स्त्री स्वतःसाठी वाजवत आहे – तिच्या शृंगाराचं केंद्र तीच आहे.

२. आधुनिकतेचा संदर्भ

• Vermeer चं नेदरलँड्सचं १७व्या शतकातलं मध्यमवर्गीय सभ्यतेतलं सौंदर्य. Dalal चं स्वातंत्र्योत्तर भारतातलं, लोकशाहीच्या उंबरठ्यावर उभं असलेलं नवसंस्कृतीचं स्त्रीप्रतिबिंब. 

३. प्रकाशाचा वापर

• Vermeer मधील प्रकाश खिडकीतून येतो, आणि स्त्रीला व्यापून टाकतो.  Dalal मधील प्रकाश संदिग्ध, मृदू, जणू आंतरिक आहे – निसर्ग आणि आत्मा यामधून आलेला. 

---

दृष्टीकोन: भारतीय अंतर्मुखता विरुद्ध पाश्चात्य प्रतीक्षा

• Vermeer मध्ये स्त्री एका प्रेमाच्या, संवादाच्या अपेक्षेने बाहेरच्या जगाकडे पाहते. Dalal मध्ये स्त्री आतल्या सूरांशी जोडलेली आहे – तिचं प्रेम, तिचं संगीत हे स्वतःशी एकसंघ आहे.

हीच Vermeer आणि Dalal यांच्यातली मूलभूत दृष्टीकोनातील भिन्नता आहे — प्रेम बाहेरून यायचं आहे की, ते आतून फुलतंय?

 

 

दीनानाथ दलाल यांचा अभिजात चित्रकलेचा ध्यास: ते आणि व्हर्मीर...Dinanath Dalal and Johannes Vermeer

महान कलाकृती पुन्हा पुन्हा पाहिल्या जातात आणि प्रत्येकवेळी वेगळे काहीतरी सांगून जातात ... दलालांची अनेक चित्रे त्या प्रकारातील आहेत ... जसे नोव्हेंबर १९४८ चे वाङ्मयशोभा चे मुखपृष्ठ ....

हे चित्र आता मला योहानेस व्हर्मीर (Johannes Vermeer, १६३२-१६७५) या महान डच कलाकाराची आठवण करून देते ... कसे ते सांगतो ...

ही चित्रकृती बाह्यरंगांनी जरी तेजस्वी आणि सणासुदीच्या वातावरणात रंगवले गेले असले, तरी त्यामधील मुख्य नायिका मात्र अंतर्मुख आहे — तिच्या डोळ्यांतील गंभीरतेला आपण दुर्लक्ष करू शकत नाही.

माझ्या लहानपणी घट्ट अंबाडा आणि त्यावर घातलेली मंद वासाची ताज्या निशिगंधाची वेणी विलक्षण सुंदर दिसत असे. आई केंव्हातरी घालत असे. दलालांच्या नायिकेची वेणी (बहुधा गुलाब, मोगरा व झेंडू) तिच्या पारंपरिकतेचा, तिच्या सौंदर्यसाक्षरतेचा भाग वाटतात. ही फुलं केवळ सजावटीसाठी नाहीत, तर जणू काही तिच्या अंतर्मनाच्या सजगतेचं प्रतीक आहेत. तिच्या एकूण मूडशी विरोधाभास असलेल्या या फुलांमधूनच एक विलक्षण अंतर्बाह्य द्वंद्व जाणवतो — बाहेर फुलं, आत एक गूढ संकोच.

कर्णातले कानातले रत्नजडीत दिसत आहेत — हलकासा वळण घेतलेला दागिना, जो तिच्या सौंदर्यात एक शांत चमक वाढवतो. गळ्यातील हार सोनेरी असून त्याला काहीसा मध्यवर्ती भाव आहे — फारसा वजनदार नाही, पण लक्ष वेधून घेणारा आहे. तो तिच्या मानेच्या कंठप्रदेशाला सुंदर रेखाटतो, आणि त्या हारामागे दडलेली तिची गळती भावना अधिक खोल वाटू लागते.

तिच्या चेहऱ्यावर चिंतेचं, किंबहुना गूढतेचं छायाचित्र उमटलेलं आहे. तिचे डोळे थेट पाहणाऱ्याकडे नसून, थोडेसे झुकलेले — जणू काही एखाद्या आठवणीच्या ओझ्याखाली. ओठ बंद, पण काहीतरी अपूर्ण राहिल्यासारखं जाणवतं. एखादा निरोप मिळालेला आहे का? किंवा कुणीतरी येण्याचं थांबणं?

पार्श्वभूमीत दोन मुले दिवाळीचा आनंद लुटताना दाखवली आहेत — त्यांच्याकडे फटाके आहेत, आकाशात चंद्र आहे की फटाक्यांचा प्रकाश आहे याचा संभ्रम जाणवतो. पण नायिकेच्या भावनेशी ही उत्सवमुद्रा फारच वेगळी वाटते. गगनातले रंग ही एक महत्त्वाची बाब — डोंगराळ आणि मंद प्रकाशलेले ढग, निळसर आणि जांभळसर छटा असलेले आकाश — हे सर्व असह्य सौंदर्याच्या एका टोकावर उभं आहे. हे आकाश ‘वास्तवातील दिवाळी’पेक्षा, मनोवस्थेतील दिवाळी वाटते.

तिची साडी गडद हिरव्या आणि केशरी रंगात आहे. हिरवा — शांतता, संयम; केशरी — ऊर्जा, भावना. ही दोन रंगांची संगती हाच तिच्या अंतर्मनाचा द्वंद्व आपल्याला सांगते. सोनेरी किनार आणि शालीन नेसणं ही एका सुसंस्कृत, पण अंतर्मुख स्त्रीची ओळख निर्माण करतात.

या चित्रात एक तिरपा वळण आहे. जणू एखादी स्त्री सणाच्या दिवशी आठवणीत गुरफटलेली आहे. कदाचित प्रिय व्यक्ती तिच्यासोबत नाही, कदाचित तीच एका अंतरंग वेदनेच्या क्षणी आहे. फटाक्यांचे आवाज, आनंदी मुलांचे हसू, आकाशातली झगमगाट — या सर्वांचा आवाज तिच्यापर्यंत पोचत नाही. ती निवडून गंभीर राहिलेली नाही, तर तिची मनस्थिती त्या आनंदाच्या बाहेरच आहे.

ही चित्रकृती दलालांच्या शृंगारनायिकांच्या तुलनेत वेगळी आहे — येथे शृंगार दाट आहे, पण तो प्रगट नसून गुंतागुंतीचा आहे. ही स्त्री सौंदर्यवती आहे, पण तिचे सौंदर्य म्हणजे केवळ रंगरूप नव्हे — ते तिच्या मौनात, तिच्या डोळ्यात, आणि न वाजवलेल्या आवाजात आहे. दीनानाथ दलाल यांनी येथे एक अत्यंत स्तब्ध पण हालचालीने भरलेली स्त्री उभी केली आहे — एक अशी स्त्री जी दिवाळीत देखील स्वतःच्या गूढतेशी, एकटेपणाशी आणि आठवणींशी संवाद साधते आहे.

ही कलाकृती म्हणजे सौंदर्य आणि सावली यांचा एक सुरेल समन्वय आहे.

१९४०च्या दशकातील दीनानाथ दलाल यांच्या स्त्रीप्रतिमा खरोखरच Johannes Vermeer या डच चित्रकाराच्या स्त्रियांची आठवण करून देतात — ज्या बाहेरून शांत, स्थिर दिसतात, पण त्यांच्यात एक खोल, अंतःस्थ आंदोलन असतं. नोव्हेंबर १९४८ चं चित्र याचा अत्युत्तम नमुना आहे.

व्हर्मिरच्या Woman Reading a Letter, Girl with a Pearl Earring, Woman Holding a Balance यांसारख्या चित्रांत आपण पाहतो:

शांत, घरगुती वातावरण फार सौम्य पण अर्थवाही चेहरा — जणू काही ती स्त्री काहीतरी खोल विचारात आहे
भावना कृतीतून नव्हे, तर नजर, प्रकाश, भंगिमेतून उमटते
बाह्यतः सगळं नीटनेटके, पण मनात काहीतरी गुंतागुंत

दलाल यांचं माध्यम वेगळं होतं — मासिक मुखपृष्ठं, मुद्रित रंगचित्रं — पण त्यांचा कलात्मक हेतू आणि भावनात्मक खोली यामध्ये व्हर्मीरशी साम्य वाटतं:

स्वतंत्र पण अंतर्मुख नायिका — दलालच्या या काळातील स्त्रिया कृतीशील नसतात, त्या क्षणभर स्थिरावलेल्या असतात. त्यांच्या डोळ्यांत काहीतरी चाललेलं असतं, पण ते केवळ सूचक.

दृष्टी थेट न वळवलेली — आत पाहणारी नजर — अगदी १९४८ च्या चित्रात दिसणारी ही नायिका. डोळे झुकलेले, काहीशी अलिप्त. ही लाज नव्हे, ही मनाच्या एका वेगळ्याच पातळीवर असणं आहे.

रंग आणि प्रकाशाचा वापर ‘भावनात्मक ध्वनी’ म्हणून — दलाल तेजस्वी रंग वापरतात, पण विशेषतः १९४०च्या दशकात संध्याकाळचं आकाश, थोडं निळसर-जांभळं वातावरण, हे सर्व मनाच्या सावल्यांचं चित्रण करतं.

पार्श्वभूमी आनंदी, पण नायिका त्याहून वेगळी — व्हर्मीरकडे जसं नकाशा, पिठाच्या चाळण्या, फुलं वगैरे पार्श्वभूमीत असतात, तसं दलालकडे फटाके, सण, मुलांचं हास्य असतं — पण नायिका त्यात सहभागी नाही.

भावना कथेतून नाही, मौनातून व्यक्त होतात
— व्हर्मीरची स्त्री विचारात आहे: काय वाचते आहे? काय वाट पाहते आहे?
— दलालची नायिका आठवणीत आहे: कुणाची वाट पाहते आहे? काय हरवलं आहे?

व्हर्मीर १७व्या शतकात, दलाल २०व्या — पण दोघेही एक संक्रमणकाळ अनुभवत होते:

व्हर्मीरच्या काळात स्त्रियांना घरातील सौम्यता आणि मर्यादा यामध्येच दाखवलं जात होतं. पण त्याच्या चित्रांत एक अव्यक्त व्याकुळता आहे.

दलालच्या काळात भारतीय स्त्री फक्त माता वा प्रेयसी नसून, विचारी, संवेदनशील आणि स्वतःचा अंतःविश्व असलेली म्हणून समोर येते.

दोघांचं चित्रण स्त्रीचं बाह्य नव्हे, तर अंतर्मन उभं करतं, हे निर्विवाद.

व्हर्मीर च्या अनेक चित्रांचे वर्णन कसे गेले आहे ते पहा :

"Moments frozen in paint that reveal young women sewing, reading or playing musical instruments, captured in Vermeer's uniquely luminous style, recreate a silent and often mysterious domestic realm, closed to the outside world, and inhabited almost exclusively by women and children... women engaged in mundane domestic tasks, or in pleasurable pastimes such as music making, writing letters, or adjusting their toilette, comprise some of the most popular Dutch paintings of the seventeenth century. Among the most intriguing of these compositions are those that consciously avoid any engagement with the viewer. Rather than acknowledging our presence, figures avert their gazes or turn their backs upon us; they stare moodily into space or focus intently on the activities at hand. In viewing these paintings, we have the impression that we have stumbled upon a private world kept hidden from casual regard. The ravishingly beautiful paintings of Vermeer are perhaps the most poetic evocations of this secretive world,"

आहेत ना दीनानाथांच्या अनेक नायिका अश्या ?  उदाहरणार्थ , अनेकजणी तुमची नजर टाळतात (consciously avoid any engagement with the viewer) ... जसे  सोबतचे नोव्हेंबर १९४८ चे चित्र .... 

१९४० च्या दशकात दीनानाथ दलाल खरंच व्हर्मीर (सारखंच काहीतरी साध्य करत होते — सौंदर्याच्या आड दडलेलं मौन, आणि त्या मौनात दडलेली वेदना..... हाच तो दलालांचा वसंत सरवटेंनी वर्णन केलेला - अभिजात चित्रकलेचा ध्यास !

कलाकार : दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ

सौजन्य आणि आभार :
चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार आणि ChatGPT 

Johannes Vermeer (1632-1675), 'Woman Writing a Letter, with her Maid', c.1670