दीनानाथ दलालांची गानलुब्धा...When Ajanta and Johannes Vermeer Meet

गानलुब्धा, दीपावली हिंदी आणि दीपावली मराठी , दिवाळी १९५५
 

नायिकेचा भाव:

 

“गानलुब्धा” म्हणजे संगीतप्रेमात पूर्ण गुंग झालेली स्त्री. तिचा देहविन्यास, डोळ्यांची अर्धउघडी अवस्था, हातांनी वेणू/वीणा सांभाळण्याची शैली – हे सगळं तिला बाह्यजगत विसरलेली दाखवतं. ती पूर्णपणे स्वरांच्या ओढीत आहे.

पहिल्या नजरेला हे वाद्य थोडं hybrid वाटतं. वीणेचं लांबट रूप आहे, पण हाताळण्याची पद्धत आणि शरीराशी असलेला पोझ थोडा बासरी/वीणा मिश्र भासतो. दलालांनी अनेकदा वाद्यांबाबत पूर्ण शास्त्रीय अचूकतेपेक्षा भावमुद्रेला प्राधान्य दिलं आहे. इथे महत्त्वाचं आहे ते “संगीतात तल्लीन असलेली स्त्री” हे प्रतिमान, वाद्याचं नेमकं वर्गीकरण नव्हे. तरीही, स्वरूपावरून पाहिलं तर हे वीणेचं एक stylized form आहे असं म्हणता येईल.

 

नायिकेची देहयष्टी :

तिच्या देहयष्टीत पारंपरिक नायिकेच्या वक्ररेषेपेक्षा थोडी वेगळी, elongated आणि slightly awkward भासणारी ठेवण आहे. कदाचित दलालांनी जाणीवपूर्वक Vermeerच्या women-at-music सारखी तल्लीनता दाखवण्यासाठी हे केलं आहे — जिथे सौंदर्य हे परिपूर्णतेत नसून क्षणाच्या तल्लीनतेत आहे. तिचे झुकलेले खांदे, किंचित पुढे झुकलेलं शरीर — हे दर्शवतं की ती बाहेरील जग विसरून फक्त स्वरात बुडाली आहे.

 

रंगसंगती:

दलालांनी इथे लाल रंग ठळक ठेवला आहे – नायिकेच्या ब्लाउजचा गडद लाल रंग उत्कटतेचा, जीवनशक्तीचा द्योतक. जांभळ्या–गुलाबी छटा स्त्रीच्या आंतरिक भावविश्वाची, तर पार्श्वभूमीतील हलके रंग स्वप्निल वातावरण निर्माण करतात. लाल, पिवळे, जांभळट, निळसर असे रंग आश्चर्यकारक उठाव देतात. पार्श्वभूमीतील गडद रंग आणि स्त्रीच्या वस्त्रांतील तेजस्वी रंग यामुळे ती मध्यभागी लक्ष वेधून घेते — जणू संगीताच्याच लहरींनी रंगांची नादमयता निर्माण केली आहे.

 

यात अजंठ्याच्या मोहक स्त्रिया आठवतात, पण त्याचवेळी व्हर्मीअरच्या “ल्यूट वाजवणाऱ्या स्त्रिया” किंवा “वीणा वाजवणाऱ्या युवती” यांची छाया स्पष्ट दिसते – प्रकाश आणि रंग यांच्या संगमातून स्त्रीचं आंतरमन व्यक्त करणं.

पार्श्वभूमीतील पुरुष: 

 

मागे एक पुरुष आहे, अर्धवट धूसर, जणू झोपेत किंवा मद्यधुंद अवस्थेत. तो देवदाससदृश्य वाटतो (शरतचंद्र चट्टोपाध्याय यांच्या लेखनाचा मराठी मनावर प्रचंड पगडा विसाव्या शतकाच्या पहिल्या अर्ध्या भागात होता, १९व्या शतकाच्या उत्तरभागात बंकिम चंद्र चटर्जी यांचा होता) ) – प्रेमाच्या अनुत्तरित ओढीत स्वतःला हरवून बसलेला. त्याच्या हातात प्याला नाही, पण त्याची हावभावांची सैलावलेली देहबोली, थकलेली नजर – हे सर्व सुचवतं की तो नायिकेच्या स्वरजगताबाहेर, स्वतःच्या वेदनेत हरवलेला आहे.

 

खरंच, त्याचा चेहरा थोडा melancholic व नशेत हरवलेला भासतो. कदाचित तो रसिक आहे, पण आनंदाऐवजी विरह, व्यसन किंवा अपूर्णतेची छाया त्याच्या मुखावर आहे. अशा प्रकारची contrast of moods दलाल वारंवार दाखवतात: एकजण आनंदात तल्लीन, दुसरा विरक्त किंवा हताश. म्हणजेच इथे स्त्रीची आत्मतल्लीनता आणि पुरुषाची हरवलेली अवस्था – या दोन जगांतला विरोधाभास दलालांनी सूक्ष्मपणे दाखवला आहे.

 

शैलीगत सातत्य:

आधीच्या ‘स्वयंवरिता’ चित्रात आपण पाहिलं की दलालांनी नायिकेच्या निर्णयशक्ती आणि उत्कटतेवर भर दिला होता. इथे मात्र भर स्वर–साधनेवर आहे, म्हणजेच अंतर्मनाच्या शांत परमानंदावर.

पण दोन्ही चित्रांमध्ये एक समानता आहे – पार्श्वभूमीतील पुरुष–प्रतिमा. ‘स्वयंवरिता’ मध्ये तो अग्रभागी विजयी आहे; ‘गानलुब्धा’त मात्र मागे, हरवलेला.

 

प्रतीकात्मक अर्थ:

नायिका : संगीत आणि अंतर्मनाच्या आनंदात बुडालेली भारतीय स्त्री – स्वयंपूर्ण. पुरुष : बाह्यसंसार, दु:ख, अपयश किंवा नकार याचं प्रतीक.

 

संगीत : जीवनातला खरा आधार, जो स्त्रीला आत्मनिर्भर करतो.

 

निष्कर्ष

“गानलुब्धा” हे चित्र फक्त शृंगारिक नाही, तर स्त्रीच्या आत्मतल्लीनतेचं आणि स्वतंत्रतेचं रूपक आहे. दीनानाथ दलालांनी इथे अजंठ्याची शारीरिक कोमलता आणि व्हर्मीअरप्रमाणे संगीत–क्षणाचं आत्मीय पकडणं या दोन्हींचा संगम साधला आहे. मागे असलेला पुरुष जणू एक सावलीच – त्याचं अस्तित्व आहे, पण नायिकेच्या स्वरात त्याला जागा नाही.

 

गानलुब्धा मध्ये रंगांची चमक, स्त्रीच्या शरीरयष्टीची असामान्य ठेवण, वाद्याचं मिश्र रूप, आणि मागे उभ्या पुरुषाची उदास छाया — हे सगळं मिळून चित्राला एकाच वेळी संगीतमय आनंद आणि हळवी विषण्णता दोन्ही देतं.

 

कलाकार : दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ

 

सौजन्य आणि आभार :

महाराष्ट्र राज्य मराठी विकास संस्था, चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार, आणि ChatGPT

अतळाचा तळ काढा/ संसार हा झाला शिळा...Dinanath Dalal, Sadanand Rege, Ajanta and Amitābha Buddha

 माझ्या  लहानपणी मिरजेत आमच्या घरातील छोट्याश्या पुढच्या खोलीत काही चित्रे वडलांनी लावली होती, आणि मी चित्रांकडे इतका आकर्षित होत असे की अनेक वेळ मी ती बघण्यात घालवत असे...

त्यातील सगळ्यात मोठे चित्र होते गौतम बुद्धाचे, अजिंठातील १७व्या गुहेतील, भगवान बुद्ध यशोदे आणि राहुल कडे भिक्षा मागत आहे ते. ते फ्रेम केलेले चित्र माझ्या अंतःचक्षूंवर कायमचे कोरलेले आहे. 

चित्रकार दीनानाथ दलाला यांचे अजिंठाशी नुसते नाते नव्हते तर जणू त्याच्या कलेची नाळ अजिंठाच्या कलेशी जोडलेली होती. 

 

त्याचे सर्वोत्तम उदाहरण सोबतचे चित्र असेल. 

 

 

 

कलाकार : दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ, सदानंद रेगे 

 

सौजन्य आणि आभार :

महाराष्ट्र राज्य मराठी विकास संस्था, चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार, रेगे परिवार आणि ChatGPT 

  

श्री भगवान अमिताभ हे महायान बौद्ध धर्मातील एक विशेष बुद्ध आहेत, ज्यांना शाक्यमुनी बुद्धांच्या नंतर एक वेगळे बुद्ध मानले जाते. बुद्ध (गौतम बुद्ध) हे सिद्धार्थ गौतम होते, तर अमिताभ हे त्यांच्या शिकवणीच्या आधारावर विकसित झालेल्या एका वेगळ्या परंपरेतील बुद्ध आहेत. 

 

त्यांचे चित्र मी पहिले नव्हते ,... आणि त्याच्या जोडीला करुणेने ओतप्रत भरलेली सदानंद रेगे ह्या दलालांच्या  त्यावेळच्या जवळच्या मित्राची कविता .... 

 

भारताचे भाग्यविधाते ह्या शृंखलेतील हे सप्टेंबर १९६० च्या दीपावली मासिकातील चित्र आहे .... 

 

पु. वि. बापट, मराठी विश्वकोश: 

 "अमिताभ : अमित आहे आभा (प्रकाश) ज्याची, अशा एका बुद्धाचे नाव. महायान पंथात अनेक बुद्धांचा आणि बोधिसत्त्वांचा प्रवेश झालेला आहे. सुखावती-व्यूह नावाचे एक प्राचीन बौद्धसूत्र आहे. त्याचे चिनी भाषांतर दुसऱ्या शतकात झाले आहे. या सूत्रात अमिताभ बुद्धाला ‘सुखावती नावाच्या स्वर्गाच्या पश्चिम दिशेचा अधिष्ठाता’ म्हटले आहे. मोक्षप्राप्ती किंवा बुद्धत्व-प्राप्ती सुगमतर करण्याच्या महायान पंथाच्या प्रयत्‍नात ह्या बुद्धाला महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले. ह्या बुद्धावर श्रद्धा ठेवणाऱ्यास स्वर्गाचे स्थान मोकळे झाले. पुढे पुढे तर केवळ ह्या बुद्धाला नमन केले किंवा त्यांचे नामस्मरण केले, तरी साधकाला आपल्या पापापासून मुक्तात मिळते व स्वर्गात स्थान मिळते, असा समज दृढ झाला. अमिताभ बुद्धाचे व्हिएटनाम, चीन व जपान देशांत महत्त्व विशेष वाढले असून, तेथे अद्यापही बौद्ध साधक अमिताभाच्या नावाने जपमाळ ओढीत असतात. हल्लीच्या जपानमधील ‘जोदो’ नावाचा बौद्ध संप्रदाय ह्याच तत्त्वावर आधारलेला असून, तो सर्वसाधारण समाजात अत्यंत लोकप्रिय झालेला आहे." 

 

हे चित्र वेगळंच आहे. आपल्या पाहण्यात आलेल्या शृंगारनायिका, रसिक रजनी, किंवा दैनंदिन जीवनातून घेतलेले दृश्य यांच्या तुलनेत इथे एक अंतर्मुख जग आहे. चित्राच्या मध्यभागी – शांत, प्रसन्न, कमलहस्त अमिताभ बुद्ध. डोळ्यांत स्थिरता, वदनामध्ये निर्व्याज करुणा. आजूबाजूची पार्श्वभूमी जणू अजंठ्याच्या भित्तींवरूनच आलेली — फुलांची नक्षी, भिंतीवरील सूक्ष्म रंगछटा, सौंदर्य व अध्यात्म यांचा संयोग.

 

स्त्रीचे देहबांध, अलंकार, वस्त्रांची रचना — हे सर्व पारंपरिक असले तरी त्यांची मांडणी जरा कोनीय, तुकड्यातुकड्यांनी उभी आहे. विशेषतः खाली पडलेले शिरस्त्राण, तलवार, पायाशी जमलेली शस्त्रं — यांची मांडणी Cubist fragmentation आठवते. जणू वस्तू एका दृश्यातून न दाखवता अनेक दृष्टिकोनातून उलगडल्या आहेत.

रंगयोजना: लाल, जांभळा, निळा, सोनेरी रंगांचा ठसठशीत वापर – हे दलालांचे वैशिष्ट्य. पण ते रंग सपाट पृष्ठभागावर ठेवलेले दिसतात, जणू Cubist abstraction च्या जवळ जाणारे.

 

आधुनिकतावाद: दलालांनी व्हर्मीअरची अंतर्मुख शांतता समजली होती, पण त्याचबरोबर पाश्चिमात्य आधुनिकतेची (Picasso, Braque यांची) प्रयोगशीलता त्यांनी झपाट्याने आत्मसात केली. त्यामुळे हे चित्र परंपरा आणि आधुनिकता यांचा सेतू बनते. म्हणजेच, हो—दलालांनी इथे आधुनिकतावादी, किंचित Cubist स्पर्श दिलेला आहे. अजंठा आणि आधुनिकता यांची अशी सांगड घालणारे दलाल महाराष्ट्रात एकटेच भासतात.

 

त्यांच्या पायाशी नम्रतेने शिरस झुकवलेली स्त्री – तिच्या वस्त्रांत, नक्षीदार पाटीवरच्या रेषांत, अलंकारांत – दलालांचे अपूर्व रंगभान आणि सूक्ष्म तपशील लक्ष वेधतात. लाल, जांभळा, सोनेरी रंगांच्या लयीत सजलेला हा दृश्यपट – ‘मनुष्याची असहायता आणि बुद्धत्वाची आश्वासक शांतता’ यामध्ये विरोधाभास न करता समरस होतो.

 

सदानंद रेगेंच्या कवितेत निघालेला स्वरही तसाच आहे : जगण्याची नश्वरता, क्षणभंगुर सुखे, भोग आणि स्मृती यांच्या पलीकडे जाणारा, ‘संसार हा झाला शिळा ’ असा अनाहत संदेश.

 

दलाल यांनी इथे रंगांना शृंगाराची तीव्रता न देता, ध्यानाची निःशब्दता दिली आहे. लाल रंग भोगाचे प्रतीक असताना तोच बुद्धाच्या करुणेत वितळतो. जांभळा, निळा, सोनसळी रंग एकत्र येऊन वैराग्याचा रंगवटा तयार करतात.

हे चित्र दलालांच्या कलेतील दुसरा चेहरा दाखवते – फक्त मोहिनी घालणारा शृंगार नाही, तर आत्मशोधाची शांत सावली. यातून दिसते की अजंठ्याच्या परंपरेतून आलेला कलाकार व्हर्मीअरच्या अंतःप्रकाशालाही समजतो आणि भारतीय अध्यात्माच्या प्रतिमेलाही आकार देतो.

 

सदानंद रेगेंची कविता वाचा: 

 

“श्रीभगवान अमीताभ”

 

जाऊं नये तडा तुझ्या

दिव्य स्थित प्रज्ञतेला

देतो आहे म्हणोनी रे

शब्द स्नेहाचा हा तुला !

 

रात्र आली डोईवर

पात्र घडीचें भरलें !

निघा... निघा ... बोधिसत्वा ,

मागें कांहीं न राहिलें !

 

मागें वळूनी वळूनी

आतां कांहीं न पहाणे !

विरक्तीला तुमच्या या

आतां कांहीं न दिसणें !

 

चला तीर्थंकरा ... चला

कृतकृत्यार्थ होण्याला ,

अतळाचा तळ काढा

संसार हा झाला शिळा .... 

 

(तीर्थंकर म्हणजे संसारसागरातून मोक्षमंदिराकडे नेणारा मार्ग किंवा बंदर.)

 

रेगे यांच्या कवितेतून उमटलेला स्वर हाच –क्षणभंगुर भोगांच्या पलिकडे जाणारा, विस्मृती आणि मोक्ष यांच्या दरम्यान घुमणारा. "कृतकृत्यार्थ होण्याला ,/ अतळाचा तळ काढा /संसार हा झाला शिळा ." हे पान आपल्याला दलाल आणि रेगे यांच्यातील सखोल संवादाची आठवण करून देतं. एक जण रंगांनी, दुसरा शब्दांनी — दोघेही जीवनाच्या मूळ प्रश्नांकडे पाहतात.

 

१७व्या गुहेतील चित्र आणि दीनानाथांचे चित्र यांच्यात खोल नातं आहे.

 

 अजंठ्याच्या चित्रात बुद्ध भिक्षापात्र हातात घेऊन उभे आहेत – साधेपणा, करुणा आणि जीवनाच्या मूलभूत वास्तवाकडे नेणारा क्षण. त्याच्या पायाशी स्त्री व मूल – दैनंदिन जीवनातली असहायता, पण त्यातही ‘धम्म’ची आशा.

दलालांच्या चित्रातही हेच दोन टोकं – एका बाजूला अलंकार, शस्त्रं, भोगाचे प्रतीक, आणि दुसऱ्या बाजूला कमलहस्त अमिताभ बुद्धाची निर्विकार, प्रसन्न छाया.

 

दोन्ही प्रतिमा भोगातून वैराग्याकडे जाणाऱ्या भारतीय सांस्कृतिक प्रवासाचं रूप आहेत. अजंठा आपल्याला मूळ परंपरेची झलक दाखवतो, तर दलाल त्या परंपरेला आधुनिक रंगांनी, २०व्या शतकाच्या संवेदनांनी पुन्हा जिवंत करतात. 

 

म्हणूनच दलालांचं चित्र पाहताना अजंठा आठवतो – आणि अजंठा पाहताना दलालांच्या रंगांचा प्रत्यय येतो.

 

महादेव विश्वनाथ धुरंधर, नंदलाल बोस आणि अजिंठा...Why Ajanta Caves Moved Nandalal Bose, Mukul Dey But Not M V Dhurandhar?

 दिलीप पुरषोत्तम चित्रे, 'पुन्हा तुकाराम', १९९०-१९९५:

"... आधुनिक मराठी समीक्षकांना तुकोबांचे महत्व दिसले नाही, तर त्यामुळे एवढेच सिद्ध होते की, मराठी कवितेभोवती म्हणण्याजोगी वाङ्मयीन संस्कृतीच शिल्लक उरलेली नाही..."  (पृष्ठ सोळा, प्रस्तावना)

विश्रब्ध शारदा या पुस्तकाचे सगळे खंड मराठी भाषेसाठी एक गौरवास्पद गोष्ट आहे ... 

त्याचा तिसरा खंड "भारतातील चित्रकाल व शिल्पकला" या विषयावर असून ,. त्याचे संपादन ह वि मोटे  आणि अरविंद मंगरूळकर यांनी केले असून , प्रस्तावना दिनकर कौशिक यांनी लिहली आहे. 

मराठीत कोणत्या दर्जाचे लेखन होऊ शकते आणि व्हायचे  त्याची झलक म्हणजे ती प्रस्तावना आहे. 

मराठी साहित्यातील देशीवादा बद्दल थोडे वाचले आहे पण चित्रकले बद्दल ते वाचले नव्हते ... 

कौशिक म्हणतात : "... अजिंठा दर्शनानंतर महाराष्ट्रीय चित्रकार स्वतःची अभिजात परंपरा ओळखूच शकले नाहीत. तिथल्या पद्मपाणी बुद्धासमोर किंवा श्यामा राजकुमारीसमोर उभे राहूनदेखील त्यांची सौन्दर्यचेतना रोमांचिली नाही...."

आणि ह्यात महादेव विश्वनाथ धुरंधर सुद्धा होते!

या उलट ज्यावेळी त्यांच्या नंतर २०वर्षांनी नंदलाल बोस जेंव्हा तिथे गेले , तेंव्हा ते उद्गारले : "... सौन्दर्याच्या अलिबाबा गुहेत आपण शिरलो आहोत ... 

प्रस्तावनेतील तो मजकूर सोबतच्या दोन पानांवर वाचा ... 

पृष्ठ २५-२६, प्रस्तावना , विश्रब्ध शारदा , खंड तिसरा , १९९३

चित्रकार मुकुल चंद्र डे (१८९५-१९८९) ह्यांनी त्यांच्या  कोलकताहून , प्लेगच्या छायेत, खडतर प्रवास करून झालेल्या अजिंठा भेटीवर पुस्तक लिहले आहे:  "My pilgrimages to Ajanta and Bagh" , १९२५. 

"It is impossible for me to make my reader realize my feelings when I first saw the site of, the caves. I was spell-bound. The natural splendour of the scene, its utter seclusion, the amphitheatre of bills enclosing the glen with a rugged rampart, shaped like a crescent moon, the little murmuring stream which flowed so gently through a landscape of such wild grandeur affected me deeply. As I looked more closely I perceived that out of the stone, which was of a glorious tinge of bluish mauve, had been hewn richly carved arches and columns, and that these formed the entrance to a series of cave-temples surpassing all that I had imagined. My companion and I  remained for long in silent ecstasy. I felt completely satisfied. Just this one vision repaid the trouble of my journey a thousandfold... 

I was stunned but extremely happy when I first saw the paintings, for I felt that they had been done with the utmost care, and yet, I thought hereafter I would be able to cover similarly large pieces of walls by myself, in the same way. I actually fell in love with many; in fact with all of the paintings on the walls, especially some of the beautiful paintings of the most lovely women..."

 Girl's Head, Cave 17 by Mukul Chandra Dey

अजिंठा, नंदलाल बोस यांना किती खोल भावले होते?

Deep Seek says on Jan 29 2025:

"नंदलाल बोस यांनी अजिंठा लेण्यांच्या भित्तिचित्रांचा अभ्यास केला आणि त्यातील कलात्मकता, रेषा, रंगसंगती आणि भावव्यक्ती यांनी त्यांच्या कलेवर खोल प्रभाव पाडला. अजिंठा चित्रांमध्ये बुद्ध आणि बोधिसत्त्वांच्या जीवनातील घटना, जातक कथा (बुद्धांच्या पूर्वजन्मांच्या कथा) आणि इतर बौद्ध विषयांचे चित्रण केलेले आहे. या चित्रांमधील सौंदर्य आणि कलात्मकता यांनी नंदलाल बोस यांच्या कलात्मक दृष्टिकोनाला नवीन दिशा दिली.

नंदलाल बोस यांनी अजिंठा कलेचा अभ्यास करून त्याचे आधुनिक कलेत समावेश केले. त्यांच्या चित्रांमध्ये अजिंठा कलेतील रेषा, रंग आणि भावनांचा वापर दिसतो. त्यांनी भारतीय कलेच्या परंपरेशी आधुनिकतेचे सुंदर सामंजस्य साधले. त्यांच्या या प्रयत्नांमुळे भारतीय कलेच्या इतिहासात अजिंठा कलेचे महत्त्व पुन्हा एकदा उजेडात आले.

अजिंठा लेणी ही महाराष्ट्राच्या सांस्कृतिक वारशाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे आणि नंदलाल बोस यांनी या कलेचा अभ्यास करून तिचे महत्त्व जगापुढे मांडले. त्यांच्या कार्यामुळे अजिंठा कलेचा प्रभाव आधुनिक भारतीय कलेवर पडला आणि भारतीय कलेच्या इतिहासात त्यांनी एक नवीन अध्याय जोडला."