Necessary Looking

Launched on Nov 29 2006, now 2,500+ posts...This bilingual blog - 'आन्याची फाटकी पासोडी' in Marathi- is largely a celebration of visual and/or comic ...तुकाराम: "ढेकणासी बाज गड,उतरचढ केवढी"...George Santayana: " Everything in nature is lyrical in its ideal essence, tragic in its fate, and comic in its existence"... श्रीमंत बाळासाहेब पंतप्रतिनिधी : "बहुश्रुतता असल्याशिवाय सुसंस्कृतता नाही"

मेघदूत: "नीचैर्गच्छत्युपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण"

समर्थ शिष्या अक्का : "स्वामीच्या कृपाप्रसादे हे सर्व नश्वर आहे असे समजले. पण या नश्वरात तमाशा बहुत आहे."

G C Lichtenberg: “It is as if our languages were confounded: when we want a thought, they bring us a word; when we ask for a word, they give us a dash; and when we expect a dash, there comes a piece of bawdy.”

C. P. Cavafy: "I’d rather look at things than speak about them."

Martin Amis: “Gogol is funny, Tolstoy in his merciless clarity is funny, and Dostoyevsky, funnily enough, is very funny indeed; moreover, the final generation of Russian literature, before it was destroyed by Lenin and Stalin, remained emphatically comic — Bunin, Bely, Bulgakov, Zamyatin. The novel is comic because life is comic (until the inevitable tragedy of the fifth act);...”

सदानंद रेगे: "... पण तुकारामाची गाथा ज्या धुंदीनं आजपर्यंत वाचली जात होती ती धुंदी माझ्याकडे नाहीय. ती मला येऊच शकत नाही याचं कारण स्वभावतःच मी नास्तिक आहे."

".. त्यामुळं आपण त्या दारिद्र्याच्या अनुभवापलीकडे जाऊच शकत नाही. तुम्ही जर अलीकडची सगळी पुस्तके पाहिलीत...तर त्यांच्यामध्ये त्याच्याखेरीज दुसरं काही नाहीच आहे. म्हणजे माणसांच्या नात्यानात्यांतील जी सूक्ष्मता आहे ती क्वचित चितारलेली तुम्हाला दिसेल. कारण हा जो अनुभव आहे... आपले जे अनुभव आहेत ते ढोबळ प्रकारचे आहेत....."

Kenneth Goldsmith: "In 1969 the conceptual artist Douglas Huebler wrote, “The world is full of objects, more or less interesting; I do not wish to add any more.”1 I’ve come to embrace Huebler’s ideas, though it might be retooled as “The world is full of texts, more or less interesting; I do not wish to add any more.” It seems an appropriate response to a new condition in writing today: faced with an unprecedented amount of available text, the problem is not needing to write more of it; instead, we must learn to negotiate the vast quantity that exists. How I make my way through this thicket of information—how I manage it, how I parse it, how I organize and distribute it—is what distinguishes my writing from yours."

Tom Wolfe: "The first line of the doctors’ Hippocratic oath is ‘First, do no harm.’ And I think for the writers it would be: ‘First, entertain.’"

विलास सारंग: "… इ. स. 1000 नंतर ज्या प्रकारची संस्कृती रुढ झाली , त्यामध्ये साधारणत्व व विश्वात्मकता हे गुण प्राय: लुप्त झाले...आपली संस्कृती अकाली विश्वात्मक साधारणतेला मुकली आहे."

Wednesday, October 28, 2026

माणूस दिसणं आणि माणूस असणं....So, when did you first realize humans might have feelings?

एका व्यंगचित्रात एक रोबोट मानसोपचारतज्ज्ञाच्या समोर आडवा झाला आहे. बाजूच्या भिंतीवर पाटी आहे — Certified Machine Learning Therapist. डॉक्टर त्याला विचारतो,

“So, when did you first realize humans might have feelings?”

पहिल्यांदा हसू येतं. मग जरा थांबून पुन्हा चित्राकडे पाहिलं, तर हसण्यामागे काहीतरी अस्वस्थ करणारं आहे असं जाणवतं.

आपण नेहमी विचारतो की AI ला भावना असू शकतात का? यंत्राला माणसाचं दुःख समजू शकतं का? पण या व्यंगचित्रात प्रश्न उलटा झाला आहे. माणसांना भावना असतात, हे रोबोटला कधी कळलं?

आपण इतके robotic झालो आहोत का की आपल्यात माणुसकी आहे, हे ओळखण्यासाठी यंत्रालाच आपला अभ्यास करावा लागेल?

आपल्या रोजच्या आयुष्यात पाहिलं, तर वागण्याचे कितीतरी ठरावीक नमुने दिसतात. कसं कपडे घालायचे, काय खायचं, कशाचं कौतुक करायचं, कशावर संताप व्यक्त करायचा, कोणत्या प्रसंगी काय बोलायचं. समाजाने ठरवून दिलेल्या या चौकटी आपण इतक्या सहज स्वीकारतो की आपली प्रतिक्रिया आपली स्वतःची आहे की आपण फक्त एखादी भूमिका पार पाडतो आहोत, हा प्रश्नही पडत नाही.

याचा अर्थ रूढी, संकेत किंवा सवयी वाईटच असतात असं नाही. एखादी परंपरा आपुलकी व्यक्त करू शकते. एखादा ठरलेला शब्द मनापासून आलेली सहानुभूती दाखवू शकतो. पण कधीतरी संकेत हे भावना व्यक्त करण्याचं माध्यम न राहता भावनांची जागाच घेतात.

इथे मला John Searle यांचा Chinese Room हा विचारप्रयोग आठवतो. एखादी व्यक्ती भाषेचे नियम वापरून चिनी भाषेत अगदी योग्य उत्तरं देत असेल, तरी तिला त्या भाषेचा अर्थ समजतोच असं नाही. बाहेरून पाहणाऱ्याला समजत असल्याचा भास होऊ शकतो; पण योग्य उत्तर देणं आणि अर्थ समजणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

माणसांच्या बाबतीतही असंच काही घडत असेल का? आपण योग्य शब्द वापरतो, योग्य प्रतिक्रिया देतो, सामाजिक संकेत पाळतो. पण त्यामागे प्रत्यक्ष जाणिवा आहेत की केवळ सवयीने चालणारी यंत्रणा, हे कसं ओळखायचं?

कदाचित म्हणूनच चांगलं व्यंगचित्र आपल्याला इतकं अस्वस्थ करतं. ते आपल्या रोजच्या जगात एक छोटीशी गडबड निर्माण करतं. राजेशाहीचा समारंभ अचानक हास्यास्पद होतो. एखादी शिस्तबद्ध मिरवणूक चुकून सार्वजनिक मुतारीतून जाऊ लागते, तरी कोणी रांग सोडत नाही. आपण ज्या गोष्टींना गांभीर्याने घेतो, त्यांच्यातील यांत्रिकपणा अचानक उघडा पडतो.

आणि आपण हसतो. स्वतःवरही, जगावरही.

कारण आपल्याला अजूनही विसंगती दिसते. एखादी गोष्ट जशी चालते आहे तशीच चालली पाहिजे, हा नियम आपण क्षणभर बाजूला ठेवू शकतो. ठरलेली चौकट मोडली, तर त्यातला विनोद आपल्याला समजू शकतो.

मग प्रश्न असा आहे : आपण यंत्रांसारखं वागतो आहोत, हे आपल्याला कळतं का? की आपलं वागणं किती स्वयंचलित झालं आहे, हे दाखवण्यासाठी एखाद्या रोबोटला आपल्यासमोर आडवं व्हावं लागेल?

माणूस असण्याची खूण कदाचित योग्य उत्तरं देण्यात नाही; तर आपण ज्या जगात वावरतो, त्याला कधीतरी अनपेक्षित प्रश्न विचारण्यात आहे.

हे विचार माझे आहेत; विचारप्रक्रिया आणि मांडणीसाठी AIची मदत घेतली आहे.