मेघदूत: "नीचैर्गच्छत्युपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण"

समर्थ शिष्या अक्का : "स्वामीच्या कृपाप्रसादे हे सर्व नश्वर आहे असे समजले. पण या नश्वरात तमाशा बहुत आहे."

G C Lichtenberg: “It is as if our languages were confounded: when we want a thought, they bring us a word; when we ask for a word, they give us a dash; and when we expect a dash, there comes a piece of bawdy.”

C. P. Cavafy: "I’d rather look at things than speak about them."

Martin Amis: “Gogol is funny, Tolstoy in his merciless clarity is funny, and Dostoyevsky, funnily enough, is very funny indeed; moreover, the final generation of Russian literature, before it was destroyed by Lenin and Stalin, remained emphatically comic — Bunin, Bely, Bulgakov, Zamyatin. The novel is comic because life is comic (until the inevitable tragedy of the fifth act);...”

सदानंद रेगे: "... पण तुकारामाची गाथा ज्या धुंदीनं आजपर्यंत वाचली जात होती ती धुंदी माझ्याकडे नाहीय. ती मला येऊच शकत नाही याचं कारण स्वभावतःच मी नास्तिक आहे."

".. त्यामुळं आपण त्या दारिद्र्याच्या अनुभवापलीकडे जाऊच शकत नाही. तुम्ही जर अलीकडची सगळी पुस्तके पाहिलीत...तर त्यांच्यामध्ये त्याच्याखेरीज दुसरं काही नाहीच आहे. म्हणजे माणसांच्या नात्यानात्यांतील जी सूक्ष्मता आहे ती क्वचित चितारलेली तुम्हाला दिसेल. कारण हा जो अनुभव आहे... आपले जे अनुभव आहेत ते ढोबळ प्रकारचे आहेत....."

Kenneth Goldsmith: "In 1969 the conceptual artist Douglas Huebler wrote, “The world is full of objects, more or less interesting; I do not wish to add any more.”1 I’ve come to embrace Huebler’s ideas, though it might be retooled as “The world is full of texts, more or less interesting; I do not wish to add any more.” It seems an appropriate response to a new condition in writing today: faced with an unprecedented amount of available text, the problem is not needing to write more of it; instead, we must learn to negotiate the vast quantity that exists. How I make my way through this thicket of information—how I manage it, how I parse it, how I organize and distribute it—is what distinguishes my writing from yours."

Tom Wolfe: "The first line of the doctors’ Hippocratic oath is ‘First, do no harm.’ And I think for the writers it would be: ‘First, entertain.’"

विलास सारंग: "… इ. स. 1000 नंतर ज्या प्रकारची संस्कृती रुढ झाली , त्यामध्ये साधारणत्व व विश्वात्मकता हे गुण प्राय: लुप्त झाले...आपली संस्कृती अकाली विश्वात्मक साधारणतेला मुकली आहे."

Friday, March 20, 2026

परितृप्ता: एक नायिका, दोन कलावंत – Dinanath Dalal and B. S. Mardhekar (His 70th Death Anniversary)

मर्ढेकरांना जाऊन आज सत्तर वर्षें झाली.... (१/१२/१९०९- २०/३/१९५६) 

ही पोस्ट ChatGPT च्या मदतीने तयार केली आहे . 

भारतीय सौंदर्यशास्त्रात नायिकेचे अनेक प्रकार सांगितले गेले – वासकसज्जा, अभिसारिका, खण्डिता, स्वाधीनपतिका... आणि त्यांच्यात एक आहे – "परितृप्ता". ही ती स्त्री आहे जी प्रेम, सहवास, मातृत्व आणि जीवनाच्या कष्टातून तृप्त झाली आहे. तिच्या शरीरात थकवा असतो, पण मनात समाधान. ती आकांक्षा सोडून पूर्णतेच्या अवस्थेत पोचलेली असते.

या "परितृप्ता" नायिकेचं दोन कलावंतांनी भिन्न माध्यमांतून केलेलं सादरीकरण आपल्याला थक्क करतं: चित्रकार दीनानाथ दलाल यांनी १९५० च्या दीपावली विशेषांकासाठी रेखाटलेली "परितृप्ता", आणि कवी बा. सी. मर्ढेकर यांची श्रमशील स्त्रीवरची कविता:

बोंड कपाशीचे फुटे,
उले वेचतांना ऊर;
आज होईल का गोड
माझ्या हाताची भाकर!

भरे भुइमूग-दाणा,
उपटतां स्तन हाले;
आज येतील का मोड
माझ्या वालांना चांगले!

वांगी झाली काळी-निळी,
काटा बोचे काढताना;
आज होतील का खुशी
माणसं गं जेवताना!

(मर्ढेकरांची कविता, पृष्ठ 64, 1959/1977) 


  दीपावली १९५० च्या अंकात मुखपृष्ठाव्यतिरिक्त सहा नायिकांची चित्रे आहेत , त्यातील एक आहे परितृप्ता... 

कलाकार : दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ

सौजन्य आणि आभार :
महाराष्ट्र राज्य मराठी विकास संस्था, चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार 

दलाल यांनी रेखाटलेली स्त्री ग्रामीण आहे. तिचा नवरा शेतावरून परततो आहे. त्याच्या हातात गुरांच्या दोऱ्या आहेत, मिठीत बालक आहे. त्या स्त्रीच्या चेहऱ्यावर ओढ नाही, संशय नाही, नाट्य नाही – फक्त एक निवळलेली शांतता आहे. तिच्या देहबोलीत मातृत्व आहे, सत्व आहे, आणि विश्रांतीही आहे. ती "परितृप्ता" आहे – कारण तिचं कुटुंब पूर्ण आहे, प्रेम पुरेसं आहे, जीवन समोर आहे.

मर्ढेकरांची स्त्री याहून काहीशी वेगळी आहे – तिच्या शरीरात श्रम आहेत, तिच्या प्रश्नांत आकांक्षा आहे. ती जरा अधिक खोल ग्रामीण वास्तवात असते. तिच्या हाताची भाकर गोड होईल का? तिच्या वालांना मोड येतील का? तिच्या माणसांना जेवताना खुशी मिळेल का? – हे अजून घडायचं आहे. ती परितृप्त झाली नसली, तरी परितृप्त होण्याच्या उंबरठ्यावर आहे. त्या तृप्तीचं स्वप्न तिच्या मनात आहे.

दलाल त्या क्षणाचं चित्र देतात – परितृप्तेचा क्षण. मर्ढेकर त्या क्षणापर्यंत पोचायचा मार्ग दाखवतात – परितृप्तीची आशा.

एकाच नायिकेचं दोन भिन्न अंशांमधील दर्शन. एक स्थिरचित्र, एक चालता भाव. एक विश्रांती, एक प्रश्न. पण दोघेही – दलाल आणि मर्ढेकर – त्या स्त्रीला केवळ सौंदर्याच्या किंवा करुणेच्या चौकटीत ठेवत नाहीत. ती कर्ती आहे, ती देणारी आहे, आणि तरीही ती प्रेमाची भुकेलीही आहे.

भारतीय कला ही अशीच असते – जिथे रांगोळीतही श्रम आहे, आणि कवितेतही घाम आहे. "परितृप्ता" नायिका हे त्या रसांची साक्ष आहे – दोन कलावंतांनी दोन दिशांनी मांडलेली, पण एका स्त्रीच्या गाभ्याशी पोचणारी.

 

Posted by at
Labels: , , ,

No comments:

Post a Comment

Subscribe to: Post Comments (Atom)