मी पोरबपो सगळीकडे वापरलं नाही आणि काही डाग तसेच ठेवले...Using Po Rub Po Selectively!

I am sure those who watch Indian TV have not missed the ad of New Surf Excel Matic: Porubpo....

 

 Artist: Peter C Vey, The New Yorker, December 2017

"मी पोरबपो सगळीकडे वापरलं नाही आणि काही डाग तसेच ठेवले कारण मला तुला तू किती ढिला आहेस याची सतत जाणीव करून द्यायची आहे."

अलेक्झांडर-द- ग्रेट, तुम्ही पुन्हा जन्माला या....Alexander the great and Cleopatra

सध्या (डिसेंबर २०१७) पोरस यांच्या जीवनावर सोनी टीव्ही वर सिरीयल चालू आहे. पोरस आणि अलेक्झांडर यांच्यातील हायडासपीसची लढाई (Battle of Hydaspes) प्रसिदध आहे. त्या सगळ्यावरून आलेले विचार...

असे म्हणतात की महाराष्ट्रा वर सातवाहनांनी इतके चांगले राज्य केले की त्यांची आठवण लोक सातवाहन सत्ता नष्ट झाल्यानंतर जवळजवळ १००० वर्षे- म्हणजे साधारण सन १२०० पर्यंत-  काढत असत.

२१व्या शतकात महाराष्ट्रातले सर्व राजकीय नेते शिवाजी महाराजांच्या नावाचा गजर करत असतातच पण सामान्य माणसाला तर शिवाजी महाराजांबद्दल इतका आदर आहे की जगात काय, स्वर्गात सुद्धा त्यांच्या इतका चांगला मनुष्य, राजा  नसेल अस त्याला वाटत आणि म्हणूनच महाराष्ट्रात राहणाऱ्या , मराठी येणाऱ्या,  माणसाने आजपर्यंत एकदा तरी हे आवाहन नक्कीच वाचले आहे: "राजे, तुम्ही पुन्हा जन्माला या."

२०१७च्या सप्टेंबर मध्ये, महाराज वारले त्याला ३३७ वर्षे झाली.

कुरुक्षेत्र केंव्हा झाले याचे अंदाज ख्रिस्त पूर्व ५५६१ पासून ख्रिस्त पूर्व ९५० पर्यंतचे आहेत. ट्रॉय चा पाडाव ११९४-११८४ ख्रिस्त पूर्व वर्षात झाला. अलेक्झांडर द ग्रेट ३२३ ख्रिस्त पूर्व वर्षात वारले. क्लिओपात्रा ख्रिस्त पूर्व ५१साली सत्तेवर आल्या, ११३८ आणि २७२ वर्ष त्या दोन घटनांनंतर.

जसे शिवाजी महाराज आणि महाभारत आपल्या जीवनाचा आजही भाग आहेत तसेच ट्रॉय चा पाडाव ही घटना आणि अलेक्झांडर-द-ग्रेट क्लिओपात्रांच्या जीवनाचा होते.

खालील दोन परिच्छेद वाचा.

"The legitimacy of the Ptolemaic dynasty would rest on this tenuous connection to the most storied figure in the ancient world, the one against whom all aspirants measured themselves, in whose mantle Pompey had wrapped himself, whose feats were said to reduce Caesar to tears of inadequacy. The cult was universal. Alexander played as active a role in the Ptolemaic imagination as in the Roman one. Many Egyptian homes displayed statues of him. So strong was his romance—and so fungible was first-century history—that it would come to include a version in which Alexander descended from an Egyptian wizard. Soon enough he was said to have been related to the royal family; like all self-respecting arrivistes, the Ptolemies had a gift for reconfiguring history. Without renouncing their Macedonian heritage, the dynasty’s founders bought themselves a legitimacy-conferring past, the ancient-world equivalent of the mail-order coat of arms. What was true was that Ptolemy descended from the Macedonian aristocracy, a synonym for high drama. As a consequence, no one in Egypt considered Cleopatra to be Egyptian. She hailed instead from a line of rancorous, meddlesome, shrewd, occasionally unhinged Macedonian queens, a line that included the fourth-century Olympias, whose greatest contribution to the world was her son, Alexander the Great. The rest were atrocities."

"At the same time, the centuries felt closer than they do to us today. Alexander the Great was further from Cleopatra than 1776 is to our century, yet Alexander remained always vividly, urgently present. While 1,120 years separated Cleopatra from the greatest story of her time, the fall of Troy remained a steadfast point of reference. The past was at all times within reach, a nearly religious awe aimed in its direction. This was especially true in Egypt, which had a passion for history, and which for two millennia already had kept a written record. For the bulk of those years the insular, inaccessible country had changed little, its art barely at all. There was good reason why Cleopatra’s subjects viewed time as a coil of endless repetitions. Recent events only reinforced that notion. Ptolemaic advisers had persuaded earlier boy-kings to murder their immediate families. Previous queens had fled Egypt to muster armies. Much that could be said of the conquering Romans in 47 could have been said three centuries earlier of Cleopatra’s Macedonian ancestors, a parallel by no means lost on her."

(Stacy Schiff, 'Cleopatra: A Life', 2010)

क्लिओपात्रांच्या काळात घोड्यांच्या रथांच्या मागे कदाचित लिहले जात असेल: "अलेक्झांडर-द- ग्रेट,  तुम्ही पुन्हा जन्माला या"....

Alexander the great,

 courtesy: Wikipedia

जपानी जोडे- ठाणे ते उटी....Raj Kapoor@93

Today December 14 2017 is 93rd birth anniversary of Raj Kapoor

Rishi  Kapoor, ‘Khullam Khulla: Rishi Kapoor Uncensored’, 2017:

“...Once, when he (Raj Kapoor) was making Shree 420, Papa told my mother that he’d be away for two nights to Thane and Lonavala to picturize the song ‘Mera joota hai Japani’. He was the only actor required for the sequence and since he was also the director, he took off with his cameraman, Radhu Karmakar, with a studio van and a hired truck. But when he arrived there, he didn’t like the visuals. He couldn’t see the clouds in the black-and-white frame. He began to chase the clouds and reached Kolhapur. From there he landed in Belgaum and finally found himself in Ooty. So what was to be two days of shooting in Thane ended several days later in Ooty, all in search of the perfect shot...”

मी कै.  कपूर यांना खालील कारणांसाठी मोठे मानतो :

१. जागते रहो
२. श्री ४२०
३. २/३ मेरा नाम जोकर
 ४. आवारा
५. बूट पॉलिश
६. तीसरी कसम
७. बॉबी

यातील पहिल्या दोन सिनेमातील तर प्रत्येक क्षण बघण्यासारखा आहे. 'श्री ४२०' चा शेवट सुद्धा लक्षात राहण्यासारखा आहे कारण तो बनवण्यामागची सौन्दर्य दृष्टी, अपार कष्ट... जे वरील अवतरणात शब्दबद्ध झाले आहेत.

I guess it is Ooty and Not Thane or Lonavala 

courtesy: Shemaroo and Other Copyright Holders

मोहोरणाऱ्या आनंदाऐवजी, ठसठसणाऱ्या वेदनेऐवजी...जी. ए, बालकवी, कोलेरीज...30 Years of GA's Absence

#जीएकुलकर्णीतिसावामृत्युदिन 
#GAKulkarni30thDeathAnniversary
Today December 11 2017 is 30th death anniversary of G A Kulkarni

जी. ए. कुलकर्णी, ऑगस्ट २८, १९६३:  
"....पण त्यांचे (बालकवींचे) दुःख आपले मन निबर, संवेदनाहीन होत चालले आहे, मोहोरणाऱ्या आनंदाऐवजी, ठसठसणाऱ्या वेदनेऐवजी आवळू निर्माण झाले आहे अशी जाणीव त्यांना होऊ लागली असवी. पूर्वीचा उत्कट अनुभव व आताचे मनाचे शिलामय स्वरूप हा विरोध त्यांना डाचू लागला. Coleridge ची 'Ode to Dejection' नावाची कविता आहे; तिच्यात बालकवींचे आत्मचरित्र आहे. त्यांची भाषा विशिष्ट मर्यादेपर्यंत उपयोगी, मन एकाच तऱ्हेच्या कल्पनांच्या आवर्तात सापडलेले. जीवनाचे भीषण स्वरूप व ते पाहण्याला भाषेची, मनाची असमर्थता यांत कुठे तरी त्यांच्या औदासीन्याचे मूळ आहे."
('जी. एंची निवडक पत्रे: खंड २', १९९८)

What a wonderful analysis in just a few sentences of a particular phase in the life of one of Marathi's great poets of 20th century...This is GA at his best...GA laughs off any suggestion that Balkavi's frustration had anything to do with a lady called Ramai (रमाई) and comes up with this explanation.

('रमाई' या विषयावर कै  म वा धोंडांचा 'बालकवी, रमाई आणि सोनाळकर' हे मूळचे १९६३-१९६६ दरम्यानचे , पण 'जाळ्यातील चंद्र', १९९४/१९९८ मध्ये पुन्हा एकत्र प्रसिद्ध झालेले लेख जरूर वाचा.)

'Dejection: An Ode' is a poem written by Samuel Taylor Coleridge in 1802.

“...O Lady ! in this wan and heartless mood,

    To other thoughts by yonder throstle woo'd,

    All this long eve, so balmy and serene,

    Have I been gazing on the western sky,

    And its peculiar tint of yellow green:

    And still I gaze—and with how blank an eye!

    And those thin clouds above, in flakes and bars,

    That give away their motion to the stars;

    Those stars, that glide behind them or between,

    Now sparkling, now bedimmed, but always seen:

    Yon crescent Moon, as fixed as if it grew

    In its own cloudless, starless lake of blue;

    I see them all so excellently fair,

    I see, not feel how beautiful they are!...”

                                      Artist: Bruce Eric Kaplan, The New Yorker, November 26 2001

आसन्नमरण राणी...Spectacular Evidence of an Age of Artistic Eloquence at Ajanta Verul

John Keay, ‘India: A History’:

“...At Ajanta more than anywhere the golden age of the Guptas is made manifest. Theories and dreams, like epigraphic uncertainties and semantic niceties, crumble into dry-as-dust irrelevance beside such spectacular evidence of an age of artistic eloquence. The confidence of the draughtsmanship and portraiture, the vitality and intricacy of the compositions, and the skilful use of the palette combine in scenes martial, devotional and sublimely sensual to convey irrefutable proof of a remarkable age...”

नोव्हेंबर २०१७ मी अजंठा आणि वेरूळ पहिल्यांदा पहिली... त्या दोन्ही ठिकाणांवर इतके लिहल गेलय की मला लिह्ण्यापेक्षा वाचावस जास्त वाटत. तरी दोन-चार गोष्टी आत्ता लिहतो....

१> इतक जरी लिहल गेल असल तरी त्यांच्या इतिहासाबद्दल बरीच अनिश्चीत्तता. किती खर्च आला (अमाप), तो पैसा कशा पद्धतीने उभा केला गेला? नक्की माहित नाही. एकाही कलाकाराचे नाव खात्रीने माहित नाही. आत्ताच्या सेलिब्रिटी एज ला अगदी विसंगत आणि त्यातच भारतीय संस्कृतीची खुबी. कोणी केल यापेक्षा काय केलं,  कशासाठी केल, किती टिकल याला जास्त महत्व.
आणखी एक प्रश्न पडतो: माझ्या सारख्या किती सामान्य लोकांनी अजंठा पाहिल असेल इ. स पू २०० पासून इ स ५०० पर्यंत? किंवा त्यानंतर सुद्धा १९वे शतक सुरु होईपर्यंत? कारण तिथे जाणे सुद्धा इतके अवघड होते. (खाली वाचा.)

२> ही लेणी तयार कशी झाली हे वाचल की ती अधिक थरारक सुंदर वाटायला लागतात.  सायमन विंचेस्टर , न्यूयॉर्क टाइम्स च्या नोव्हेंबर ५ २००६च्या लेखात लिहतात: 

"... Stone carvers set out to work. They first made themselves secure by belaying themselves from ropes anchored high up on the cliffs, lowered themselves perhaps a hundred feet down from the lip, and started chipping away into the rock face, beginning high up, fashioning what would in time become the cave's roof.

Once they had incised a narrow letter-box-like opening a hundred or so feet into the cliff, they began to carve downward. But they didn't simply cut downward to make an enormous void. They had planned something far more complex, and so in their descending journey they deliberately left uncarved parts of the rock that would in time become shaped into pillars, elephants, camels and other creatures. The rock was very hard: the process of carving the bare stubs of the cave-inhabitants and cave-menageries and cave-furniture would take many years to complete.

But eventually the carving was done, whereupon the painters moved in. These were artists who were ordered either to paint the statues, or parts of them or, more importantly, to create painting on the roofs and walls of the caves. This they did with great flamboyance and bravura, while using a palette of only six colors, all of them natural -- red and yellow ochre, black and white, malachite green and a blue of crushed lapis lazuli, found in abundance nearby.

They poured pools of water into shallow depressions they had made in the floors to act as mirrors, to help reflect outside sunlight up onto the dark ceilings on which they painted. They produced murals, not frescoes, the plaster on which they applied their paint having to be dry, not wet, with the consequence that the paintings have an extraordinary fragility. Today's visitors are warned ceaselessly not to touch them; some are protected with layers of shellac; others have glass or plastic shields in place; a distressing number remain ruined, damaged by careless visitors of the last century. The pictures that are intact are breathtakingly lovely -- the artists painted with extraordinary delicacy and dexterity beautiful, full-breasted young women, peacocks, horses, flowers, deer -- everything except the Buddha, which in those days was proscribed in imagery..." 

३> इतकी लेणी पहिली पण आत्तापर्यंत केंव्हाही भारतीय पुरातत्व सर्वेक्षण विभागाच्या (Archeological Survey of India अर्थात ASI) तांत्रिक शाखेतील कोणाची भेट झाली नव्हती. ती २८ नोव्हेंबर ला अजंठाच्या  गुहा क्रमांक २६ मध्ये झाली. श्री. वसंत पगारे Restoration वरती ठिकठिकाणी काम करतात. उदा: खालील चित्रातील लवंडलेल्या बुद्धावरती, पंढरपुरातील विठ्ठलमूर्तीवर त्यांनी पुष्कळ काम केले आहे. ते त्या गुहेत काम करत होते. त्यांना मी प्रश्न विचारल्यावर मोठ्या आनंदानी आणि उत्साहानी माहिती सांगितली.

त्यांचे नाव बहुतेकांना ठावूक नसेल पण वसंत पगारे महाराष्ट्राला मिळालेल्या हजारो वर्षांच्या शिल्पी परंपरेचा भाग आहेत. कदाचित प्राकृत -मराठी बोलणारे पगारेंचे आणि, काय सांगावे, माझे पूर्वज सुद्धा अजंठाच्या, वेरूळच्या  निर्मितीत कुठेतरी सहभागी असतील.

मी त्यांना कै द ग गोडसेंची 'शिल्पी महाराष्ट्र'ची कल्पना सांगितली, ती त्यांना अतिशय पटली.

छायाचित्र : जयदत्त कुलकर्णी , आयफोन ७

पगारेंनी, त्याकाळच्या '3D' चित्राचा नमुना म्हणून,  छतावरील खालील चित्र दाखवले... कुठूनही त्याकडे पहिले तरी ते आपल्याकडेच पाहतय असं वाटत

 छायाचित्र : जयदत्त कुलकर्णी , आयफोन ७

४> जपानी पर्यटक मोठ्या संख्येने अजंठाला भेट देतात हे ऐकले होते. आणि त्यांचे स्वागतच आहे. पण त्या दिवशी त्यांनी बराच वेळ, मध्यभागी प्रार्थनेला बसून, गुहा २६ जवळजवळ अडवूनच टाकली होती. शिवाय प्रार्थनेचा आवाज मोठा होता. मला हे जरा खटकले. माझ्या मुलावर तर, तो मध्ये येतोय म्हणत, त्यांच्यातील एकजण थोडा खेकसलाच. मला जपानी लोकांकडून हे अपेक्षित नव्हते.

५> 'आसन्नमरण काळी राणी' या नावाचा मूळ दिवाळी १९६४चा लेख (आता 'पैस', १९७०-१९८८ मध्ये समाविष्ट) आम्हाला higher मराठीला १९७४-७७ या काळात एकदा धडा म्हणून होता.

ते नाव मेंदूला जे चिकटल ते कायमच. १४-१६ वर्षाच्या मुलाला खर म्हणजे तो लेख जड आहे. मला तो त्यावेळी फार समजलाच नव्हता. कसला संसार आणि कसला त्याग समजतोय त्या वयात. मुली मात्र सुंदर दिसायला लागल्या होत्या.... खायला तर आवडायचेच....

अजंठात पाय ठेवल्या क्षणी 'आसन्नमरण काळी राणी आठवली'... आता अजंठ्याला फार कमी चित्र स्पष्ट दिसतात आणि कल्पनाशक्ती वापरायला लागते... पण दुर्गाबाईंच्या मदतीने दिसेल तसे ते चित्र पहिले आणि परत आल्यावर पुन्हा एकदा लेख वाचला आणि दुर्गाबाई किती original विचार करणाऱ्या होत्या हे पुन्हा एकदा समजले.... यशोधरा आणि आ का रा या दोघींमधला फरक त्यांनी केवढ्या कोमलपणे पण स्पष्ट शब्दात दाखवलाय...'पैस' मधला एकएक लेख अजंठाच्या चित्रांसारखा आहे...No wonder जीं ए 'पैस ' च्या प्रेमात पडले....विलास सारंग दुर्गाबाईंच्या संपूर्ण लेखनाच्या प्रेमात पडले....

सौजन्य : दुर्गाबाईंच्या साहित्याचे कॉपीराईट होल्डर्स

'Dying Princess', Ajanta Cave 16

courtesy: Archeological Survey of India