मार्लिन डिट्रीच ....Marlene Dietrich@120

#MarleneDietrich120

George Hurrell's Marlene Dietrich 1937

Ben Cosgrove:

Hollywood glamour. The very notion is so familiar, and the images that most perfectly illustrate the concept are so readily conjured, that most movie fans are unaware that one man — a single photographer — is largely responsible for the look and feel of the classic film-glamour ideal. That man, a native Kentuckian named George Hurrell (1904-1992), pretty much single-handedly invented the Hollywood glamour portrait, shaping for all time the public image of many of the movies’ greatest legends — while defining the visual vernacular of the Golden Age of Hollywood itself.
 

मनुष्याची तहान आणि सिंह...Man's Thirst and Lion

 मनुष्य कसला प्राणी आहे पहा...  

आधी सिंहाबरोबर पाणी पितोय .... 

 Artist: Laszlo Reber  (László Réber) 1920-2001, Hungarian graphic artist, illustrator, cartoonist

पण माणसाची तहान काही भागेना... 

मग सिंहाच्या शिरातून प्यायला लागला ... 

Lion head drinking cup, c500BC-470BC, attributed to the Athenian Douris

१९७३ चा ऑइल शॉक आणि आमची फरफट ...How The Oil Shock of 1973 Affected Our Family and Mad Max 2

ह्या वर्षी ५० वर्षे झाली ... १९७३ च्या ऑइल शॉकला... 

आमचे पाच जणांचे कुटुंब त्यावेळी मिरजेस रहात होते. आम्ही lpg कनेक्शन अजून घेतले नव्हते. त्यामुळे आम्ही रॉकेल आणि कोळश्यावर घरातल्या इंधनासाठी अवलंबून होतो. 

मला नेमके कारण आणि त्याची व्याप्ती माहित नाही पण आम्हाला कोळसा मिळणे त्या सुमारास बंद झाले. मला वाटते पर्यावरणासाठी कुठलातरी निर्णय घेतला गेला असावा आणि त्याची अंमलबजावणी त्यावेळी सुरु झाली असावी. त्या मुळे आमच्या घरातील कोळश्याची शेगडी आणि चूल दोन्ही बंद पडल्या. 

आता आम्हाला रॉकेलला पर्याय उरला नव्हता. रॉकेल मिळाले नाही तर घरात काहीच शिजणार नव्ह्ते. पाणी तापणार नव्हते. आणि त्यात ऑइल शॉक.... 

असे म्हणतात की सरकारने पेट्रोलचे दर प्रचंड वाढवले आणि डिझेल आणि रॉकेलचे वाढवले नाहीत. असेल. पण अचानक (कदाचित वरील निर्णयामुळे) रॉकेल बाजारातून नाहीसे व्हायला लागले. 

मिरजे मध्ये एखाद्या दिवशी कुठे रॉकेल मिळत असेल ह्याचा काहीच भरवसा उरला नाही. केंव्हा रॉकेल लागेल याचा अंदाज बांधून त्याच्या आधी चार दिवस पायपीट सुरु,  ते मिळवण्यासाठी. प्रत्येक दुकानात जाऊन विचारायचे.

सुदैवाने रॉकेल न मिळाल्यामुळे घरी स्टोव्ह पेटला नाही असे कधी झाले नाही पण ती अनिश्चितता भयानक होती. ती किती महिने राहिली हे आता आठवत नाही. 

कोळसा मिळायचा बंद झाल्यामुळे आमच्या वर आणीबाणी ची वेळ आली आणि पुढे दोन वर्षात आणीबाणी सुद्धा आली!

ज्यावेळी नंतर "Mad Max 2", 1981 (After a global war resulted in widespread oil shortages, civilization collapsed, and the world descended into barbarism.) हा सिनेमा बघितला , त्यावेळी त्यातील पेट्रोल मिळवण्याची तडफड  बघून मला १९७३ -७४ काळातील आमची केरोसीन मिळवायची धडपड आठवत असे!

 

मिली- सेंटी- डेसी - मीटर- डेका - हेकटो- किलोमीटर...Metrication and Decimalisation in My Life

 

मी चौथीत असताना, १९६८-६९, महाराष्ट्राने  नवीन दशमान आणि मेट्रिक पद्धत मराठी शाळेमधून जोरात अमलात आणायला सुरवात केली ... 

 

आणा गेला, चार आणे (२५ पैसे) , आठ आणे (५० पैसे) आले... १६ आणे फक्त भाषेत राहिले , व्यवहारात १ रुपया आला...आणा गेल्यानंतर त्याच सुमारास बाजारात एक पैशाचे छोटे नाणे आले, त्या शिवाय दशमान पद्धत पुरी होऊ शकत नव्हती (१-२-३-५-१०-२०-२५-५०-१०० पैसे अशी नवी मालिका होती), त्याला "नवा पैसा" म्हणत, तो पटकन वाक्प्रचारात पण शिरला: "एक नवा पैसा सुद्धा देणार नाही"...

 

मैल/कोस गेले किमी आले... शेर/ मण गेले किलोग्रॅम आला/ लिटर आले... यार्ड/ वार गेले मीटर आला (फक्त साडीत वार राहिलाय)... फूट/ इंच जाऊन सेंटीमीटर/ मीटर काही प्रमाणात आले... एकर जाऊन हेक्टर अजून पूर्णपणे आलेल नाही... फॅरनहिट गेले सेंटीग्रेड आले ...

 

तोळा जायचा होता आणि १० ग्राम यायचे होते पण तो मात्र अजून राज्य करतो आहे...

 

मी कधी जुने measurements फारसे व्यवहारात आणि शाळेत वापरले नाहीत... मराठीतील जुने साहित्य वाचताना नवीन लोकांना अडचण येते कारण कोणी ह्या बद्दल पुस्तकाच्या सुरवातीला बोलत नाही....

 

आता ज्यावेळी दशमान पद्धत शिकवली गेली, त्यावेळी आम्ही हे गाणे डझनावारी मोठ्यांदा म्हणत असून "मिली- सेंटी- डेसी - मीटर- डेका - हेकटो- किलोमीटर" , हेच वजनाबाबत थोडे बदलून, हेच द्रव्याबाबत थोडे बदलून ... 

 

मी आजवर आयुष्यात डेसी, डेका आणि हेक्टो वापरलेले नाही , फक्त अंकगणितात वापरले!

 

आता दशमान पद्धत केवढी व्यापक आहे हे शेजारच्या चित्रात पहा...

 

 

Cholera epidemic of 1817, East India Company, Third Anglo-Maratha War and Mount Tambora

मी एप्रिल ४ २०२३ रोजी लिहले:

"एप्रिल महिना मला आठवण करून देतो इंडोनेशिया मधील माऊंट टॅमबोरा (mount tambora) चे ५ एप्रिल १८१५ च्या संध्याकाळी फुटणे, ज्या घटनेला उद्या २०८ वर्षे पूर्ण होतील ... 

 

त्या फुटण्याचे पडसाद तेंव्हापासून आजवर उमटत आहेत... 

 

In the year 1816 (popularly known as Year Without a Summer), in India, the monsoons did not arrive as expected, causing drought and water shortages at first, and then flooding during the dry season.

Peter Frankopan, "The Earth Transformed: An Untold History", 2023

 

"... The eruption devasted other regions, such as the Indian subcontinent, where a shift in monsoon rains, a failure of trade winds and a three-year depression of the thermal cycle of South Asia not only led to major reductions in crop yields and of maritime trade, but also served to change the microbial ecology of the Bay of Bengal. In 1817, unusually early and heavy rains brought about a surge in cases of cholera that caused death on an almost unimaginable scale. The bodies of the dead and dying were gathered together, wrote one eyewitness, with funeral pyres burning non-stop to incinerate the rich and the poor, and other corpses picked over by vultures or jackals. It was ‘a scene of woe which completely baffles the power of description to portray’...."

 

तत्कालीन मराठी लेखनात माऊंट टॅमबोरा चे उल्लेख मी कधी ऐकले किंवा पाहिलेले नाहीत (तुम्हाला माहित असल्यास कृपया येथे कळवा) पण त्याने झालेला नाश तर आपल्या पूर्वजांनी भोगला आहे ... 

 

१८१७-२४ सालात आलेल्या कॉलराने १०-२० लाख भारतीय लोक मारले. भारत (आणि महाराष्ट्र) पारतंत्र्यात पण १६७४ नंतर १८१८ साली पुन्हा गेला ही गोष्ट लक्षात घेण्यासारखी आहे...."

 

पण ते पुस्तक ईस्ट इंडिया कंपनीच्या सैन्याचा कॉलरा पसरवण्यातील  हाताबद्दल काहीच लिहित नाही. 

मी एप्रिल २०२३ मध्ये वाचले. 

 

Jonathan Kennedy त्यांच्या "Pathogenesis: A History of the World in Eight Plagues", २०२३ या पुस्तकात लिहतात : 

"... Cholera had been endemic in the Ganges Delta for many centuries. It first broke out of its original home in 1817, carried by East India Company troops as they tramped across the subcontinent; the Marquis of Hastings lost a third of his 10,000 men to cholera while fighting the Marathas...."

 

प्रा चिन्मय तुंबे त्यांच्या "The Age Of Pandemics: 1817-1920: How they shaped India and the World", २०२० पुस्तकात लिहतात:

"... By September, reports of a major cholera outbreak were pouring in from various parts of the Bengal province, a region comprising much of modern-day Bangladesh, West Bengal, Bihar, Jharkhand and coastal Odisha. The epidemic struck during the prelude to the Third Anglo-Maratha War and caught the English forces unawares. The governor general, Francis Rawdon-Hastings (1754–1826), was camping in Bundelkhand in November 1817 in a bid to oust the Pindaris, powerful mercenaries operating in central India under Maratha patronage. Cholera ripped through his camp, killing hundreds by the week...."

Frederick F. Cartwright and  Michael Biddiss, 'Disease & History: From ancient times to Covid-19':

 

"... In 1817 cholera broke out with great violence over the whole Ganges delta, which became notorious as a focus. Medical men in the area stated that it had not been seen in the delta before 1817 and considered it a new disease. Their opinion is now regarded with some doubt. A possible explanation is that cholera was endemic in Central India, then largely unexplored by Europeans, and made its way down river to the coast, carried by troop movements and river shipping...."

 

 

 

 

 

Anti-cholera inoculation, Calcutta, 1894 , courtesy : Wikimedia

 

सांजशकुन अर्पणपत्रिका...Little Bird You Only Hope To Know!

जी ए कुलकर्णींनी त्यांच्या 'सांजशकुन', १९७५ साठी लिहलेली अर्पणपत्रिका (epigraph):

"Over these unremembered marble columns,
birds glide their old remembered way.
Dive in red gold setting tide
And write dark alphabets on evening sky;
Whether an epitaph, chorus or strange augury -
Little man you only hope to know!"

ह्याबद्दल खूप लिहून झालाय , फेसबुक वर :

जंगजंग पछाडून हे verse कुठले आहे हे समजलं नाहीय....मला पहिल्यांदा वाटलं होत ते जीएंच्या आवडत्या Walter de la Mare यांच असाव... पण बहुतेक त्यांच नाहीये ....शिवाय हे कुठल्या लेखक/कवीच असत, तर जीएंनी त्याच/तीच नाव नक्की दिल असत.. मग हे स्वतः जीएंचच आहे काय?

ह्या verse इतके जबरदस्त मी आयुष्यात काही वाचल नाहीय....अधूनमधून संध्याकाळी मी आकाशाकडे पाहतो... त्यावेळी आमच्या इकडे तीन पातळ्यांवर पक्षी फिरत असतात... अगदी खाली चिमणी - कावळे -कबुतर, त्यावरती घार- क्वचित पोपट- पाकोळी.... आणि अगदी वरती कात्रज तलावाच्या ecosystem चे प्राचीन रहिवासी: बगळे....

केवढे व्यस्त असतात.... काय करत असतात हे सगळे? ...

"And write dark alphabets on evening sky;
Whether an epitaph (स्मरणार्थ कोरलेले शब्द), chorus (पालुपद) or strange augury (भविष्यवाणी).... "

ते पाहताना प्रत्येक वेळी हे शब्द माझ्या मनात येतात आणि मी स्तब्ध होतो ...

खरंच किती कमी समजलंय मानवाला ह्या जगाबद्दल आणि उड्या पहा केवढ्या मोठ्या..."


आता कल्पना करूया पक्षांनां आपल्या सारख चालायच आकर्षण निर्माण झालय....

Artist: Ellis Rosen, The New Yorker

p.s 

जीएंच्या इंग्लिश कवितेचा मी मराठीत केलेला अनुवाद:

"ह्या विस्मृतीत गेलेल्या संगमरवरी स्तंभांवरून
पक्षी घेतात त्यांची जुनी आठवणीतील संथ भरारी,
सूर मारतात तांबड्या-सुवर्ण अस्ताला निघालेल्या लाटेत
आणि लिहतात गूढ बाराखडी संध्याकाळच्या आकाशावर;
ते आहेत समाधीवरील शब्द, पालुपद का अपरिचित प्रारब्ध -
खुज्या माणसा ते समजायची तू फक्त आशा धरू शकतोस!"
"
(कृतज्ञता : कै जीए यांच्या वाङ्मयाचे कॉपीराईट होल्डर्स)

ही कविता जीए यांचीच आहे!

"जीएंची पत्रवेळा" मध्ये मे ११ १९७५ रोजी जीए ग्रेस ना लिहतात (पृष्ठ ५६, ५७) :

 "परवा एका जुन्या डायरीत लिहून ठेवलेल्या ओळी पुन्हा दृष्टीस पडल्या. अगदी अचानक. मी त्या विसरूनही गेलो होतो.... हे मराठीत जसेच्या तसे आणता येईल ? बहुदा नाही. पण बघू...".

तू गडे फुलांची राणी...Flower by N V Tilak and Nagamachi Chikuseki

ना. वा. टिळक :

वन सर्व सुगंधित झाले / मन माझे मोहुन गेले – कितीतरी

 

 मी सारे वन हुडकीले

फुल कोठे नकळे फुलले - मज तरी

स्वर्गात दिव्य वृक्षास

बहर ये खास

असे क्ल्पीले - असे क्ल्पीले/ मन माझे मोहुन गेले - कितीतरी

 

 परी फिरता फिरता दिसले

फुल दगडाआड लपाले - लहानसे

दिसण्यात फार ते साधे

परी आमोदे

जगामधी पहिले - जगामधी पहिले/ मन माझे मोहुन गेले - कितीतरी

 

मी प्रेमे वदलो त्यासी

का येथे दडुनी बसशी - प्रिय फुला?

तू गडे फुलांची राणी

तुला गे कोणी

रानी धाडिले- रानी लावीले? / मन माझे मोहुन गेले - कितीतरी

  

ते लाजत लाजत सुमन

मज म्हणे थोडके हसुंन - तेधवा

निवडले प्रभूने स्थान

रम्य उद्यान

तेच मज झाले- तेच मज झाले / मन माझे मोहुन गेले- कितीतरी

 Flower by Nagamachi Chikuseki, mid 18th-early 19th century