दीनानाथ दलालांची मंगळागौर...Gods, Temples, Festivals Defined My Childhood at Miraj

 

चित्र नुसते देणे मला कधी फारसे आवडत नाही, त्या चित्राचे माझ्या बरोबर काय नाते आहे ते सांगणे गरजेचे असते , मग त्या नंतर चित्राचे सौन्दर्य आदी ....

 

१९७० च्या दशकात सरकारी मदत (grant) मिळत असलेल्या माझ्या मिरजेच्या ५ वी पासूनच्या शाळेमध्ये देवाचे महात्म्य कमी व्हायला लागले, प्रार्थनेतून देव गेला , गणपती बसवला जायचा नाही, सरस्वती पूजन नाही , पाटीपूजा नाही , नवरात्र नाही , किल्ला नाही, अभ्यासक्रमात सुद्धा फार कमी देव/ देऊळ असे (संस्कृत मध्ये तो करता येत नसे कारण विभक्ती साठी पहिले नाम असते - देव!)... मराठी चौथी पर्यंत तसे नव्हते .... 

 

पण शाळेच्या बाहेर पाऊल टाकले की सगळी कडे देव आणि देऊळ , आमच्या आजूबाजूला इतकी देवळे होती की आम्ही कोणताही पत्ता देवळाच्या सापेक्ष सांगत असू - जसे दत्ताच्या देवळा समोर , सराफ कट्ट्यावर अण्णा बुवांच्या मठाजवळ, विठोबाच्या देवळा मागे, वेणाबाईच्या मठाजवळच्या बोळात, (दूर) तासगाव वेसेच्या मारुतीच्या पलीकडे .... 

 

माझे आई वडील उच्चशिक्षित होते (त्या काळात मिरजेतील बहुतेक लोक- विशेषतः स्त्रिया - कॉलेज मध्ये सुद्धा जात नसत) , आमच्या कडे फार मोठी पूजा अर्चा, कर्मकांड होत नसे पण आम्ही सुद्धा देवाच्या दिंडीतच चालत होतो ... 

 

मी लहानपणी कित्येक वर्षे पूजेची फुले आणत असे, पूजा (कधीकधी कंटाळून) करत असे , संपूर्ण चातुर्मासातील सगळ्या गोष्टी प्रत्येक वर्षी ५-१० वेळा तरी वाचत असे , रोज तिन्हीसांजेला श्लोक म्हणत असे, मी बहुतेक सगळी पुराणे वाचली आहेत ...रामायण महाभारत तर माझ्या जीवनाचा इतका मोठा भाग होते की मला चौथ्या-पाचव्या वर्षी वाटे महाभारताचे शेवटचे युद्ध माझ्या घराजवळच घडले आहे! ....

 

परमेश्वर आमची काळजी घेतो ही भावना प्रबळ होती... 

 

अशा समाजात मंगळागौरीचे महत्व अनन्यसाधारण होते , गल्लीतील प्रत्येक मंगळागौर माहित असे, दिसत असे, बऱ्याच वेळा मंगळागौर रस्त्यावरच साजरी केली जात असे , सकाळची पूजा सोबतच्या चित्राप्रमाणे होत आणि दिसत असे , शांततेत होणारा त्यांच्या बांगड्यांचा आवाज सुद्धा कधीतरी आठवतो, स्त्रिया खूप तेजस्वी दिसत असत, फुलांचा आणि इतर पूजा वस्तूंचा घमघमाट असे, मला पंचामृत खूप आवडत असे , दिवस मंतरलेला वाटे , माझी आई खेळात उत्साहाने भाग घेई.. (१९७१ च्या माझ्या मावसबहिणीच्या कोल्हापुरातील कार्यालय घेऊन थाटात केलेल्या मंगळागौरीच्या काळात आपला इंग्लंड मधील पहिला कसोटी आणि मालिका विजय झाला होता )...

 

सोबतचे दीनानाथ दलालांचे चित्र त्या दिवसांचे साक्षीदार आहे ... 

 

१. रंगसंगती: दलालांची चित्रं रंगांच्या जिवंत वापरासाठी प्रसिद्ध आहेत. इथेही लक्षात येतं की गडद निळा, हिरवा आणि उबदार पिवळसर-केशरी रंग यांच्या संगतीत घरातील वातावरण उजळून निघालं आहे. देवघरातील ज्योतीचा सोनेरी उजेड संपूर्ण दृश्याला पवित्रतेची झळाळी देतो. पाश्र्वभूमीतील नृत्य करणाऱ्या स्त्रियांच्या कपड्यांत लाल, गुलाबी, जांभळट अशा रंगांच्या छटा आहेत – यामुळे आनंदमय वातावरण व्यक्त होतं.

 

२. वेशभूषा: स्त्रिया पारंपरिक नऊवारी किंवा साड्या नेसलेल्या दिसतात. केसांत गजरे, गळ्यात सोनसाखळी, कानातले, हातातल्या बांगड्या – या सर्व अलंकारांनी स्त्रियांची सुशोभितता अधोरेखित केली आहे. रंगीबेरंगी साड्या—जांभळा, हिरवा, गुलाबी—यांनी चित्रात उत्सवीपणा आणला आहे. मुलांचं साधं पण नीटनेटके कपडे परिधान केलेले रूप देखील लक्षवेधी आहे.

 

३. शैली: दलाल यांची शैली ही वास्तववादाकडे झुकणारी पण थोड्या आदर्शवादाने परिपूर्ण अशी आहे. चेहऱ्यांवर एक प्रकारची प्रसन्नता, शांतता आणि भक्तिभाव टिपलेला आहे. प्रत्येक आकृतीत सौंदर्याची जाणीव आहे पण त्यात अतिनाट्य नाही. पार्श्वभूमीतील नृत्य करणाऱ्या बायका आणि पुढे पूजा करणाऱ्या स्त्रिया—दोन्ही भागांत गती आणि स्थैर्य यांचं सुंदर संतुलन दिसतं.

 

४. वातावरण: चित्रातून घरगुती, पवित्र आणि उत्सवमय वातावरण उमटतं. देव्हाऱ्यापुढे दिवे, फुलं, तोरणं लावलेलं आहे. पूजा करणाऱ्या स्त्रियांच्या चेहऱ्यावर भक्तिभाव आहे, तर नृत्य करणाऱ्या स्त्रियांमुळे आनंद आणि खेळकरपणा आहे. म्हणजे मंगळागौर ही केवळ धार्मिक क्रिया नसून ती स्त्रियांच्या एकत्र येण्याचा, नाचगाण्याचा आणि आनंद वाटण्याचा सोहळा असल्याचं स्पष्टपणे दिसतं.

 

५. सामाजिक मांडणी: हे चित्र तत्कालीन मध्यमवर्गीय, सुशिक्षित शहरी कुटुंबाचं प्रतिनिधित्व करतं. स्त्रिया एकत्र येऊन पूजा करतात, मुलंही उत्सुकतेने बघत आहेत. यातून स्त्रियांच्या सामाजिक बंधुभावाचा आणि सांस्कृतिक परंपरेत त्यांच्या भूमिकेचा प्रत्यय येतो. एकीकडे घरगुती पावित्र्य, दुसरीकडे सामूहिक आनंद—दोन्हींचं मिश्रण या दृश्यात आहे. 

 

सारांशात सांगायचं तर, हे चित्र श्रावणातील मंगळागौर केवळ धार्मिक विधी म्हणून नाही तर सामाजिक-सांस्कृतिक समारंभ म्हणून कसा होता हे दाखवतं. दीनानाथ दलाल यांच्या रंगांमुळे, शैलीमुळे आणि तपशीलामुळे या परंपरेला जिवंतपणा प्राप्त होतो.

 

दीनानाथांच्या अनेक इतर चित्रांपेक्षा हे चित्र वेगळे आहे ... 

 

१. विषयवैविध्य:

• नायिकांचं चित्रण – दलाल बहुतांश वेळा स्त्रीची व्यक्तिगत भावनावस्था, तिचं शृंगाररूप, प्रतीक्षेतील मनःस्थिती, कधी कधी विरह यांचा वेध घेतात. त्यात सूक्ष्म मनोवृत्ती आणि सौंदर्यशास्त्र आहे.

• मंगळागौर पूजेचं चित्र मात्र वैयक्तिक भावनांवर न थांबता समूहभावना आणि सामूहिक स्त्रीजीवन अधोरेखित करतं. इथे नायिका एकटी नाही तर बायका एकत्र आहेत.

२. रंगसंगती:

• नायिकांच्या चित्रांत आपण लक्षात घेतलं आहे – तेजस्वी गुलाबी, हिरवा, पिवळसर, गडद निळा असे रंग, पण ते प्रामुख्याने एक स्त्री आणि तिच्या आजूबाजूवर केंद्रित असतात.

• मंगळागौर मध्ये मात्र रंगसंगतीत उत्सवाची बहुरंगी उधळण आहे – देव्हाऱ्यातील केशरी-हळदीच्या छटा, फुलांचा पांढरा-गुलाबी स्पर्श, साड्यांमधील गडद रंग, आणि पार्श्वभूमीत नृत्य करणाऱ्या स्त्रियांच्या रंगीबेरंगी साड्या. म्हणजेच इथे बहुरंगी उत्सवी स्वर अधिक ठळक आहे.

३. शैली आणि वातावरण:

• नायिकांच्या चित्रांत वातावरण बऱ्याचदा शांत, थोडं एकाकी किंवा गूढ असतं – एक प्रकारचं “अंतर्मुख सौंदर्य”.

• मंगळागौर मात्र पूर्णपणे बहिर्मुख आहे. इथे गाणं-नृत्य, पूजा, दिवे, फुलं – म्हणजे उत्सवाचं सामूहिक रूप.

४. सामाजिक मांडणी:

• नायिकांचं चित्रण बहुतांश “आदर्श स्त्रीरूप” (classic feminine archetype) म्हणून आहे, जिथे स्त्री एकटी असून तिच्या भावविश्वावर भर दिला आहे.

• मंगळागौर मध्ये स्त्रिया एकत्र दिसतात. इथे कुटुंब, समाज आणि परंपरा एकत्रित दिसतात. म्हणजेच हे चित्र सांस्कृतिक दस्तऐवजसुद्धा आहे – एका काळच्या शहरी-मध्यमवर्गीय स्त्रियांच्या सामूहिक जीवनाचं.

५. भावविश्व:

• नायिकांच्या चित्रांत शृंगारभाव ठळक असतो.

• मंगळागौर मध्ये भक्तिभाव, आनंद, बंधुभाव, आणि परंपरेचं सांस्कृतिक अंग अधिक ठळक आहे.

म्हणजेच दीनानाथ दलाल यांनी आपल्या चित्रांत केवळ स्त्रीचे सौंदर्य आणि भावविश्व नाही तर स्त्रीजीवनातील सांस्कृतिक-सामूहिक पैलूसुद्धा रेखाटले आहेत. त्यामुळे हे चित्र त्यांच्या इतर नायिकांच्या मालिकेपेक्षा भिन्न भासलं तरी ते चित्रकाराचा सर्वांगीण दृष्टीकोन दाखवतं.

 

कलाकार : दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ

 

सौजन्य आणि आभार :

चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार आणि ChatGPT 

 

सूचना : चित्र नेहमी क्लीक करून मोठे झालेले पहा

दीनानाथ दलाल यांचे 'रक्त आणि अश्रू' ....Erich Maria Remarque's 'All Quiet on the Western Front'

 

आज आपण बरेच जण वैश्विक, वैश्विक साहित्य म्हणून खूप दिंडोरे पिटतो ... पण मराठी साहित्यात फारशी दोन्ही विश्व महायुद्धे नाहीत ... ४० लाख भारतीयांनी प्रत्यक्ष दोन युद्धात भाग घेऊन आणि त्यातील १ लाख ६० हजार पेक्षा जास्त सैनिकांनी सर्वोच्च बलिदान देऊन सुद्धा!

 

१९४० च्या दशकात वाङ्मय शोभा या गाजलेल्या मराठी मासिकात आझाद हिंद सेना अनेक वेळा येती पण नुसते युद्ध तितक्यावेळी येत नाही ... 

 

पहिल्या महायुद्धात बहुतेक भारतीय सैनिक बहुजन होते आणि त्यांच्यामध्ये तसा अनुभव घेतलेले कथा-कादंबरी लेखक व्हायचे होते ...

 

'कटचा वेढा' (Siege of Kut) १९१५-१६ मध्ये कितीतरी मराठी भाषिक सैनिक अडकले होते. प्रचंड उपासमार सुरू झाली होती. घोड्याचे मास खाणे हा एकमेव उपाय उरला होता. मराठी सैनिकांनी धर्मभ्रष्ट होऊ म्हणून खायला नकार दिला. शेवटचा उपाय म्हणून त्यांनी शाहू महाराजांना (१८७४-१९२२) विचारल की ते मास खाल्ल तर चालेल का. महाराजांनी त्यांना परवांनगी तर दिलीच पण अतिशय हेलावून टाकणारे पत्र लिहल....

 

कटचा वेढा यावर, जर त्यात भाग घेतलेल्या कोल्हापूर संस्थांनाच्या सैनिकाचे मराठी पुस्तक प्रसिद्ध झाले असते तर ते आज मराठी साहित्यासाठी एक मैलाचा दगड ठरले असते ... 

 

विश्राम बेडेकरांच्या रणांगण या पुस्तकाला दुसऱ्या महायुद्धाची कादंबरी कसेबसे म्हणता येईल ...

 

माझ्या लहानपणी माझ्या आयुष्यातील पहिल्याच दशकात दोन मोठी युद्धे भारताची झाली आणि त्याचे परिणाम सगळीकडे दिसले , आजही दिसतात...

 

माझ्या वडलांनी १९६५ च्या सुमारास "तुम्ही पराक्रमाचे पुत्र" नावाची कादंबरी लिहली , त्याची प्रेरणा त्यांना Erich Maria Remarque यांच्या अत्यंत गाजलेल्या 'All Quiet on the Western Front', १९२९ कडून मिळाली होती हे मला काही वर्षांनंतर स्पष्ट झाले कारण Remarque यांच्या सर्व कादंबऱ्या मला घरात माळ्यावर सापडल्या आणि मी त्या मराठी शाळेत शिकत असताना वाचायला सुरु केल्या! आवडल्या ... 

 

All Quiet on the Western Front कादंबरीचा शेवट हृदयद्रावक आहे - पहिल्या महायुद्धात शस्त्रसंधी झाल्यानंतर सुद्धा काही गोळ्या सुटल्या आणि सैनिकांचे प्राण घेऊन गेल्या , त्यातच आपला नायक आहे.... 

 

"...I stand up.

I am very quiet. Let the months and years come, they can take nothing from me, they can take nothing more. I am so alone, and so without hope that I can confront them without fear. The life that has borne me through these years is still in my hands and my eyes. Whether I have subdued it, I know not. But so long as it is there it will seek its own way out, heedless of the will that is within me.

————

He fell in October 1918, on a day that was so quiet and still on the whole front, that the army report confined itself to the single sentence: All quiet on the Western Front.

He had fallen forward and lay on the earth as though sleeping. Turning him over one saw that he could not have suffered long; his face had an expression of calm, as though almost glad the end had come."

 

दीनानाथ दलालांचे 'रक्त आणि अश्रू" हे दीपावली मासिकाच्या दिवाळी १९४५ साठी काढलेले चित्र पाहून मला Remarque यांच्या महान पुस्तकाच्या शेवटाची आठवण झाली आणि जसे शाळेत असताना मी अंतर्मुख झलो होतो तसेच व्हायला झाले .... 

 

हे चित्र म्हणजे त्या काळच्या मानवजातीच्या अंतर्मनात उसळणाऱ्या युद्ध-वेदनांचा आणि मातृत्वाच्या करुणेचा प्रतीकात्मक स्फोट आहे.

 

१. चित्रातील दृश्य: तारांच्या कुंपणावर ओवाळलेला सैनिक — त्याचे शरीर पुढे झुकलेले, हात थरथरत लोंबकळत आहेत. त्याच्या रक्ताने माती लाल झाली आहे.

पाठीमागे प्रचंड आकाशात एक स्त्रीचा चेहरा — तिच्या डोळ्यांतून अश्रू ओघळत आहेत. त्या स्त्रीचा चेहरा भूमातेचा आहे — तिच्या अंगावरच्या प्रत्येक जखमेचा हा सैनिक प्रतिनिधी आहे.

दलाल यांनी येथे रंगांचा अत्यंत जाणीवपूर्वक वापर केला आहे —

लाल रंग रक्त, माती, वेदना आणि जीवनाच्या अखेरच्या तेजाचा द्योतक आहे. पिवळसर केशरी पार्श्वभूमी युद्धाच्या ज्वाळा आणि मरणाचे दाहक तेज दाखवते.

आकाशातील फिकट, पण असह्य दुःखाने भरलेला चेहरा हे दाखवतो की युद्धाचा शेवट फक्त रणांगणावर नाही, तर प्रत्येक मातेच्या अंत:करणात घडतो.

 

२.  'रक्त आणि अश्रू' — शीर्षकाचे गांभीर्य: ‘रक्त’ म्हणजे पुरुषार्थ, संघर्ष, मरण, आणि ‘अश्रू’ म्हणजे स्त्रीत्व, करुणा, ममत्व. दलाल यांनी या दोन भावनांना एका चौकटीत एकत्र आणले आहे —जणू युद्धाने फाडलेल्या पृथ्वीवर माणुसकी अजूनही आपल्या डोळ्यांतून वाहत आहे. 

 

३. Remarque यांचा ‘All Quiet on the Western Front’ आणि दलाल: Remarque यांच्या शेवटच्या पानावरचा तो शांत मरण —

आणि दलाल यांच्या चित्रातील स्तब्ध रक्तरंजित शरीर —दोन्ही ठिकाणी एकच अंतर्मुख शांतता आहे. ती युद्धानंतरची नव्हे, तर माणुसकी संपल्यानंतरची शांतता आहे. Remarque यांनी शब्दांत जे सांगितले, ते दलाल यांनी रंगांत सांगितले. एका पिढीने युद्धाचा अनुभव कसा आत्म्याच्या खोलवर नेला, हे दोघांनी आपल्या माध्यमांतून मांडले.

 

४. १९४५चा संदर्भ: १९४५ साली दुसऱ्या महायुद्धाचा शेवट झाला होता. हिरोशिमा-नागासाकीची राख अजून गरम होती. त्याच वेळी भारतात स्वातंत्र्याच्या चळवळीला जोर चढत होता. दलाल यांनी हे चित्र या दोन जागतिक आणि भारतीय वास्तवांमधल्या मानवी वेदनेच्या बिंदूवरून काढले आहे.

 

दलाल यांचे हे चित्र त्यामुळे फक्त ऐतिहासिक दस्तऐवज नाही, तर कालातीत नैतिक आरसा आहे.

 

 

 कलाकार: दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ

 

सौजन्य व आभार: महाराष्ट्र राज्य मराठी विकास संस्था, चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार

दीनानाथ दलालांचा एक अखंड आध्यात्मिक प्रवास...Just 33-Year-Old Already Great Artist

१९४९च्या दीपावली दिवाळी अंकात दीनानाथ दलाल यांनी "अनुरक्ति, प्रीति, भक्ति, शक्ति, विरक्ति, मुक्ती" या सहा संकल्पना चित्ररूपाने मांडल्या. 

 

या सहा गोष्टींची सांगड लावली तर एक अखंड आध्यात्मिक प्रवासच डोळ्यासमोर येतो.

 

दलाल एखाद्या महान कवी सारखी त्यांच्या कला प्रदर्शनाची मांडणी करतात , अनेक दालनात , अनेक प्रकरणात, अनेक गुहेत ... 

 

हे सगळे एखाद्या जागतिक कलावंतासारखे आहे ...उदाहरणार्थ विल्यम ब्लेक William Blake....

 

१. अनुरक्ति – प्रारंभीची आकर्षणाची भावना. एखाद्या व्यक्तीकडे, गोष्टीकडे, किंवा सौंदर्याकडे असलेला सहज ओढा. मानवी भावविश्वाचा हा पहिला टप्पा.

 

२. प्रीति – अनुरक्ती अधिक गहिरी होऊन स्थिर प्रेमात रुपांतरित होते. यात केवळ आकर्षण नसते, तर जिव्हाळा, स्नेह, ओढ आणि आपलेपणाचा भाव असतो.

 

३. भक्ति – प्रीतीचा विस्तार माणसाच्या व्यक्तिगत पलीकडे जाऊन दैवीतेकडे किंवा उच्चतर मूल्यांकडे वळतो. यात निष्ठा, आत्मसमर्पण, आणि ईश्वर किंवा आदर्शाशी एकरूप होण्याची आकांक्षा असते.

 

४. शक्ति – भक्ति निष्क्रिय नसते; ती अंतःकरणात आणि कृतीत शक्ती जागृत करते. साधक वा भक्त याच्या अंगात आध्यात्मिक धैर्य, कर्तृत्व आणि परिवर्तनाची ताकद प्रकट होते.

 

५. विरक्ति – शक्ति आल्यावर जगातील तात्कालिक मोह, लोभ, वासना हळूहळू नष्ट होतात. संसारातील नश्वरता लक्षात आल्यावर अंतरंगात एक अलिप्तता, वैराग्य, विरक्ति जन्म घेते.

 

६. मुक्ति (मक्ति) – हे अंतिम ध्येय. विरक्तीने मन शुद्ध होते आणि तेव्हा जीवाला मोक्षाची अनुभूती मिळते. ‘मुक्ति’ म्हणजे बंधनातून सुटका — जन्ममरणाच्या चक्रातून, मोहातून, अहंकारातून. दलाल यांनी यालाच "मक्ति" असे लिहिलेले दिसते, परंतु त्याचा आशय "मोक्ष" किंवा "मुक्ति" हाच आहे.

 

एकत्र पाहता ही सहा चित्रे म्हणजे मानवी आत्म्याचा क्रमिक प्रवास: आकर्षण → प्रेम → भक्तिभाव → शक्तिप्राप्ती → वैराग्य → मोक्ष.

 

हे केवळ धार्मिक नसून, एक व्यापक सांस्कृतिक तत्त्वज्ञान आहे.

 

त्यातील पहिले चित्र: अनुरक्ति – उषा अनिरुद्ध 

 

विश्लेषण

 

१. विषयवस्तू (उषा–अनिरुद्ध कथा): पुराणांमधील प्रसिद्ध प्रसंग आहे. बाणासुराची कन्या उषा स्वप्नात अनिरुद्धाला (कृष्णाचा नातू) पाहते व त्याच्यावर अनुरक्त होते. चित्रात हाच क्षण पकडलेला दिसतो – स्वप्नातले मिलन, प्रेमाची तृष्णा आणि उत्कट आकर्षण.

 

२. अनुरक्ति – अर्थ व प्रतिमा: "अनुरक्ति" म्हणजे तीव्र ओढ, आकर्षण, तृष्णा. चित्रात उषेच्या मुद्रेत विलक्षण आसक्ती आहे: तिचे डोळे मिटलेले, चेहरा उल्हसित, तनामनाने ती त्या ओढीत हरवलेली. अनिरुद्धाचे हसरे मुख, हातातील हलके स्पर्श — हे अनुरक्तीचे द्योतक.

 

३. रंगछटा: लाल, गुलाबी, केशरी रंगछटा — शृंगार आणि उत्कटतेचे प्रतीक. कृष्णवर्णी अनिरुद्ध – गडद निळ्या छटेने वेगळा उठून दिसतो. पार्श्वभूमीत जांभळट–काळपट छटा, ज्यामुळे केंद्रस्थानी उषा–अनिरुद्धच अधिक ठळक होतात.

 

४. शारीरिक अभिव्यक्ती: उषेचे मोकळे लहरते केस (वेणी न गुंफलेली) — स्वप्नरंजन, बंधनमुक्त कामना. देहभाषा कोमल पण उत्कट — तिचा धड झुकलेला, हात अनिरुद्धाच्या स्पर्शाकडे ओढलेला. अनिरुद्धाचे अंग, तिच्या देहाभोवती सहजपणे गुंफलेले — हे अनुरक्तीचे पूर्ण दर्शन.

 

५. अजंठा परंपरेचा प्रभाव: दलाल यांच्या चित्रात देहाची मृदुता, ओढीचा लयबद्ध नृत्यगतीसारखा भाव दिसतो. हे अजंठ्याच्या भित्तिचित्रांतील स्त्री-पुरुषांच्या गुंफलेल्या रूपांशी सुसंगत आहे.

 

६. संपूर्ण मालिकेत स्थान: ही मालिका "अनुरक्ति → प्रीति → भक्ति → शक्ति → विरक्ति → मुक्ती" या सहा टप्प्यांतून आत्म्याचा प्रवास दाखवते. अनुरक्ति हा प्रवासाचा प्रारंभबिंदू आहे: शारीरिक–मानसिक ओढ, स्वप्नरंजन आणि आसक्ती. पुढे प्रीति येते तेव्हा आकर्षण स्थिर प्रेमात बदलते.

 

म्हणजेच, दलाल यांनी उषा–अनिरुद्धाचे चित्रण हे फक्त पुराणकथन न ठेवता, मानवी भावप्रवासाच्या पहिल्या टप्प्याचे प्रतीक म्हणून केले आहे.

 

कलाकार : दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ

 

सौजन्य आणि आभार :

महाराष्ट्र राज्य मराठी विकास संस्था, चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार, आणि ChatGPT

शृंगार आणि सावली: दीनानाथ दलाल यांच्या १४ नायिका...Dinanath Dalal@110

शृंगार आणि सावली: दीनानाथ दलाल यांच्या १४ नायिका

१. प्रस्तावना:

भारतीय परंपरेत नायिका ही केवळ नारीप्रतिमा नाही — ती एक भावावस्थेची मूर्ती, एक संस्कृतीची रेखा, आणि एक रसाची सजीव छाया आहे. नृत्य, शिल्प, काव्य आणि चित्र यामधून ती नाना रूपांत प्रकट होते.

१९५० च्या दशकात दीनानाथ दलाल यांनी आपल्या चित्रांतून भारतीय नायिकांचे हे स्वरूप नव्याने प्रकट केलं. त्यांच्या नायिका सौंदर्याच्या रूढ कल्पनांवर अवलंबून नसून, त्या भाव, मुद्रा, आणि नजरेच्या सूक्ष्म छटांमधून प्रकट होतात.

 या लेखात आपण १४ नायिकांवर लक्ष केंद्रित करतो — classical ८ नायिका आणि त्यानंतर evolved ६ नायिका — आणि पाहतो की दलाल यांच्या कुंचल्यातून त्या कशा प्रकारे नव्याने जन्म घेतात.

---

२. स्वाधीनपतिका: अधिकारिणीची मूक मुद्रा

स्वाधीनपतिका ही ती नायिका जी आपल्या प्रियकराच्या पूर्ण प्रेमात नांदते. तिच्या डोळ्यांत समाधान आहे, देहबोलीत समर्पण, आणि नजरेत सौम्य अधिकार.

दीनानाथ दलाल यांच्या या नायिकेच्या रचनेत आपण पाहतो:

• सौंदर्याची ओलसर लहरी,
• प्रियकराच्या स्पर्शाचे अप्रत्यक्ष भान,
• आणि स्त्रीच्या निर्भरतेऐवजी तिच्या समरसतेचं चित्रण.

त्यांची स्वाधीनपतिका ही केवळ अलंकारित नाही, तर एक अलंकार बनलेली मुद्रा आहे.

---

३. प्रोषितपतिका: आठवणींच्या सावलीत बसलेली

प्रोषितपतिका — प्रियकर परदेशी गेलेला आहे, आणि नायिका त्याच्या आठवणींमध्ये हरवलेली आहे. ती न रडती, न बोलती — पण तिच्या अवतीभवती एक विरहाची शांत झुळूक आहे.

दलाल यांच्या कलेत:

• तिचं शरीर अर्धवट सावलीत आहे,
• कपाळावर हात ठेवलेला — जणू काळाच्या ओझ्याने वाकलेली,
• आणि चेहऱ्यावर एक सौंदर्य आहे — ज्याला फक्त विरहच सुंदर बनवतो.

या चित्रात नायिकेभोवतीचं अंधारलेपण केवळ बाह्य नाही — तो तिच्या अंतःकरणाचा विस्तार वाटतो.

४. वासकसज्जिका: अपेक्षेचा आरंभ

वासकसज्जिका म्हणजे ती नायिका जी प्रियकराच्या आगमनासाठी स्वतःला सजवते आहे. ती सजते आहे, पण अजून काही घडलेलं नाही — सगळं शुभंकर आहे, पण अजून अपूर्ण आहे.

दीनानाथ दलाल यांच्या चित्रात:

• नायिका आरशासमोर आहे, केसात गजरा खोवते आहे.
• तिचा पोशाख हलका आहे, रंग फिकट गुलाबी आणि पांढरट.
• चेहऱ्यावर सौम्य उत्सुकता, पण डोळ्यांत थोडी अधीरता.

हे चित्र म्हणजे विलंबाचा आनंद आहे — एक साजेसा थांबा.

---

५. अभिसारिका: अविरत उत्कंठेचा ध्यास

अभिसारिका ही ती नायिका जी स्वतः प्रियकराच्या भेटीसाठी निघते. ती काळाची, मर्यादेची पर्वा न करता संध्याकाळी, रात्री, पावसात, वाऱ्यात त्याच्याकडे जाते.

दलाल यांच्या अभिसारिकेचे चित्र:

• काळसर आकाश, तुटलेली फांदी, आणि नायिकेच्या पदरावर ओल्या पावसाच्या छटा.
• तिचा चेहरा स्थिर, पण शरीर पुढे झुकलेलं — एका गतीने भरलेलं.
• रंगगडद आहेत — हिरवा, काळा, वांगीणी — जणू ती निसर्गात मिसळलेली आहे.

ती शृंगारात धावणारी नायिका आहे — पण तिची चाल संयमित, सुसंस्कृत आहे.

---

६. विरहोत्कण्ठिता: विरहाचे किनारपट

विरहोत्कण्ठिता — ही ती नायिका जी प्रियकराच्या अनुपस्थितीत अतीव व्याकुळ आहे. तिचा विरह तिला बेचैन करत नाही, तर विघटित करतो.

दलाल यांच्या चित्रात:

• नायिका झाडाखाली बसलेली, पदर कधीच ओसरलेला, तिची मान वाकलेली.
• तिच्या भोवती रंग निस्तेज — सुतारफळीचा गुलाबी, आभाळाचा फिकट निळा.
• तिचे डोळे बंद, पण तिचा चेहरा शब्दांच्या पलीकडचा आवाज बोलतो.

इथे सौंदर्य नाही, पण सत्य आहे. ही नायिका त्या क्षणी खऱ्या प्रेमात पूर्ण बुडालेली आहे.

७. खण्डिता: रुसलेली पण तेजस्वी

खण्डिता ही ती नायिका जी प्रियकरावर रागावलेली आहे — कारण तो दुसरीकडे गेला, उशिरा आला, किंवा तिच्या भावनांचं अवमूल्यन झालं. पण तिचा राग हा निर्भीड आहे.

दीनानाथ दलाल यांच्या खण्डितेच्या चेहऱ्यावर:

• कपाळावर आठी नाही, पण नजर धारदार.
• केस थोडे विस्कळीत, पण ठाम मुद्रा.
• रंग योजना गडद आहे — वांगीणी, गडद गुलाबी — नायिकेच्या रागाची तीव्रता दाखवणारी.

ही नायिका प्रेम मागत नाही — ती आदराची मागणी करते.

---

८. कलहान्तरिता: रुसवट संपवणारी क्षमा

कलहान्तरिता म्हणजे ती नायिका जी प्रियकराशी भांडण करून एकट राहिली आहे, पण आता तिला वाटतंय — की पुन्हा संवाद व्हावा. तिचा रुसवा टोकाचा नाही, तर सुसंस्कृत आहे.

दलाल यांच्या या नायिकेच्या रचनेत:

• पदर परत ओढलेला, मान थोडीशी खाली, डोळे दुरवर.
• साडीचा रंग सौम्य नारिंगी — शृंगार आणि मोकळेपणा यांची जुळवाजुळव.
• ती एकटी आहे, पण एकाकी नाही.

ती नायिका आहे जी रागावर प्रेमाचं आवरण टाकते.

---

९. विप्रलब्धा: धोका उलगडलेली

विप्रलब्धा ही ती नायिका जी फसवली गेली आहे — प्रियकराने तिची वाट पाहून घेतली नाही, किंवा तो कोणाशी तरी गेला. या नायिकेचा शृंगार आता दु:खात मिसळला आहे.

दीनानाथ दलाल यांच्या चित्रात:

• सजलेली नायिका, पण तिची नजर — फसवणुकीने ओरबाडलेली.
• झाडामागे प्रियकराची अस्पष्ट आकृती, आणि तिचं अंग मागे वळलेलं.
• गडद हिरवट, जांभळट आणि राखाडी रंग — शृंगाराची राख.

ही नायिका ‘दुःखाची सौंदर्यमूर्ती’ आहे.  ती प्रेम संपवते नाही — पण त्याच्या आहारी जात नाही.

१०. परितृप्ता: पूर्णतेचं सौंदर्य

‘परितृप्ता’ म्हणजे ती नायिका जी शृंगारानंतर समाधानाच्या शांत अवस्थेत आहे. तिच्या डोळ्यांत न थकवणारा विश्रांतीचा गूढ प्रकाश आहे.

दीनानाथ दलाल यांच्या या चित्रात:

• नायिका खांद्यावरून पदर सरकवून बसलेली आहे.
• ती सजलेली नाही, पण तिच्या अंगावरील प्रत्येक रेषा ‘आत्मविश्वासाचा आरंभ’ आहे.
• रंगफुलं नाहीत, पण चेहऱ्यावर मोहक शांतता आहे.

ही नायिका सांगते — प्रेमात नुसती आसक्ती नाही, तर एक प्रकारचा बुद्धिप्रामाण्य गारवा असतो.

---

११. नवमल्लिका: मृदु सौंदर्याचा नवा उमाळा

‘नवमल्लिका’ ही ती नायिका जी नुकत्याच प्रेमाच्या भावनेत भिजलेली आहे. तिचं मन खुलतंय, पण अजून थोडं लाजरतंय.

दलाल यांच्या नवमल्लिकेचं वैशिष्ट्य:

• ती स्वतःशीच गुंग आहे — एकटं हसणं, केसांमध्ये फुलं खोवणं.
• तिच्या कपड्यांत पांढरट आणि फिकट हिरव्या रंगांचा संगम आहे — जणू नुकताच आलेला पावसाळा.
• चेहरा उत्सुक, पण दबक्या श्वासासारखा.

ही नायिका म्हणजे प्रेमाचं पहिलं फुलणं, नव्या सुवासासकट.

---

१२. पर्युत्सुका: संवाद आणि शांततेमधला तणाव

‘पर्युत्सुका’ ही नायिका प्रेमात आहे, पण थोडीशी अस्वस्थ आहे. काहीतरी स्पष्ट न झालेलं आहे, मन गुंतलेलं आहे पण अजून विश्वास बसलेला नाही.

चित्रात:

• नायिका आरशाकडे पाहते आहे पण तिचे डोळे आतल्याच विचारांवर केंद्रित.
• रंग संयमित — जांभळट, राखाडी आणि गुलाबी.
• तिचं शरीर थोडं वाकलेलं — जणू ती स्वतःशी बोलते आहे.

ती नायिका आहे जी शृंगाराला अर्थाच्या कसोटीवर तोलते आहे.

---

१३. उत्कंठिता: अपेक्षा आणि अस्वस्थता

‘उत्कंठिता’ ही ती नायिका जी प्रियकराची वाट पाहते आहे — पण ही वाट पाहणं आनंददायक नाही, हे बेचैन करणारं आहे.

दलाल यांच्या चित्रात:

• झाडाच्या खालची नायिका एकटं उभी आहे, साडीचा पदर हातात गुंफलेला.
• तिचे डोळे रस्त्याकडे, आणि ओठ दडपलेले.
• पार्श्वभूमीत थोडं धूसर आकाश आणि फिकट पानझड.

ही नायिका म्हणजे वाट पाहणं, पण न येण्याची भीतीसुद्धा.

---

१४. गानमुग्धा: संगीतात विलीन नायिका

‘गानमुग्धा’ — ती नायिका आहे जी गाणं ऐकते आहे, आणि त्यात पूर्ण विरघळून गेलेली आहे. तिचं शरीर निश्चल आहे, पण तिचा आत्मा नाचतो आहे.

चित्र:

• नायिका एका बाजूला हलकेशी वाकलेली, डोळे मिटलेले.
• पदर किंचित बाजूला सरकलेला, केस मोकळे.
• संगीतात मन पूर्ण विरघळून गेल्याने तिचा चेहरा — समर्पणाचं सौंदर्य.

ही नायिका कोणावर प्रेम करत नाही — ती साक्षात रसावर प्रेम करते.

१५. शुकसारिका: निःशब्द संवादातली नायिका

‘शुकसारिका’ ही नायिका कोणत्याही पुरुष पात्राशी संबंधित नाही. तिचा संवाद आहे पोपटाशी — एक रसदूत, एक साक्षीदार. ती प्रेमात आहे की फक्त त्या आठवणींत? ती वाट पाहते आहे की प्रेम संपलंय?

दीनानाथ दलाल यांच्या चित्रात:

• नायिका झाडाजवळ बसलेली आहे, एका हातात पोपट आणि दुसऱ्या हाताने तोच फांदीवर ठेवण्याच्या स्थितीत आहे.
• तिचा चेहरा शांत, पण डोळे खूप काही बोलतात.
• साडीच्या रंगांत निळसर व जांभळ्या छटा आहेत — जणू स्वप्न आणि जागृती यांच्यामधली सीमारेषा.

शुकसारिका ही नायिका आहे —जी नात्यांच्या पुढे गेली आहे, जी निसर्गाशी जुळली आहे, आणि जी एकटेपणातही पूर्ण आहे. ती केवळ प्रियकरासाठी नाही, तर स्वत:साठी जिवंत आहे.

---

१६. दलाल यांची शैली: शृंगाराची सावली आणि प्रकाश

दीनानाथ दलाल यांची नायिका कधीही ‘केवळ सुंदर’ नाही. ती नेहमी एक संपूर्ण भावस्थिती असते.

• ते रंग वापरतात — पण सावल्याही.
• ते देह दाखवतात — पण मनही खुलं करतात.
• त्यांच्या नायिकांमध्ये sensuality आहे, पण ती शब्दांवर, पारंपरिक  प्रतिमांवर अवलंबून नसलेली आहे.

त्यांची चित्रं नाटकासारखी नाहीत — ती एक शांत, अंतरंगीय नृत्य आहे. प्रत्येक चित्र म्हणजे जणू एक क्षणद्रष्ट विचार:
"स्त्री ही केवळ दृश्यतेची गोष्ट नसून, ती अनुभूतीची कविता आहे."

---

१७. समारोप: नायिका — एक भारतमाला

या लेखातून आपण दीनानाथ दलाल यांच्या चित्रांनी उभ्या केलेल्या १४ नायिकांचा परिचय घेतला. या नायिका ही केवळ रसशास्त्रातील वर्गवारी नाहीत, तर त्या आपल्याला भारतीय मानसशास्त्र, सांस्कृतिक स्मृती, आणि शृंगाराच्या असंख्य स्वरूपांशी जोडतात.

आजच्या काळात, जिथे स्त्रीच्या प्रतिमांना सरधोपट आकर्षकतेच्या चौकटीत पाहिलं जातं, तेथे दीनानाथ दलाल आपल्या चित्रांतून सांगतात —"नायिका ही सौंदर्य नसून, एक संवेदनशीलता आहे."

---

समाप्त:

शृंगार आणि सावली — ह्या दोन परस्परविरोधी गोष्टींमधूनच दलाल यांची नायिका उभी राहते. कधी ती प्रकाशात झळकते, कधी अंधारात विलीन होते — पण ती नेहमी पूर्ण, नेहमी सजीव असते.

 

कलाकार : दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ

 

सौजन्य आणि आभार :

महाराष्ट्र राज्य मराठी विकास संस्था, चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार