'मवाली' आवडते भाऊ ....Bhau Padhye@100

भाऊ पाध्ये :   

"'वासूनाक्या'वरील आचार्य अत्र्यांच्या लेखात मला 'मवाली' म्हटलं व भटकळांनी बदनामीचा खटला करण्यास मला मदत करण्याचं आश्वासन दिलं. पण मला वाटलं, आचार्य अत्र्यांनी मला ही बेस्ट पदवी दिली. माझी वास्तव जीवनातील प्रतिमा का आली कुणास ठाऊक- मी घर उघड्यावर टाकलं नाही एवढ्यावरून-? बाकी सगळं केलं, (म्हणजे बाई, बाटली वगैरे!) मला वाटतं- माझा चष्मा, शोशन्नाचं सामाजिक कार्य आणि समाजवादी बॅकग्राउंड यामुळं ही गफलत झाली असावी. तुम्ही विश्वास ठेवा किंवा ठेवू नका, पण कॉलेज जीवनात काही मुलींनी मला खरोखरच 'मवाली' ठरवलं होतं!"

 

'मवाली' भाऊ Artist: Vasant Sarwate (वसंत सरवटे) from 'Nivadak Thanthanpal' (निवडक ठणठणपाळ ),1969 

 ज्या १९६५ साली प्रसिद्ध झालेल्या पुस्तकावरून आचार्य अत्रे यांनी भाऊंना मवाली म्हटलं त्याचे प्रक्षोभक मुखपृष्ठ , कलावंत दुर्दैवाने माहित नाही , पण डाव्या कोपऱ्यात उभी कॉर्नर अशी अर्धवट नाममुद्रा दिसत आहे 

 Economic and Political Weekly dated July 31 2011 has an essay by Juned Shaikh: "Translating Marx: Mavali, Dalit and the Making of Mumbai’s Working Class, 1928-1935"

'The Communist Manifesto' was translated into Marathi as 'Kamyunista Jahirnama' (कम्युनिस्ट जाहीरनामा) in Meerut jail in 1930-31 by Gangadhar Adhikari (गंगाधर अधिकारी) a scientist who had completed his PhD in chemistry from Berlin University in 1926.

The Jahirnama’s classified people in the city of Mumbai into the categories of such as kamgaar, Mavali and Dalit.

"Adhikari used the term “mavali” to signify the lumpenproletariat. Mavali, a moniker for people from the hilly regions of western Maharashtra in the Bombay Presidency, signified categories of people prone to create law and order problems for the colonial police. In his explication of key words to the Marathi edition of the Manifesto that was published along with the Jahirnama, Adhikari characterised the Mavali as a class below the working class, who were “paupers” and lived in the city’s slums...Destitute and unemployed workers, paupers, and the lumpenproletariat are a step below the kamgaar varga on the social ladder...

He translated a passage from Das Capital to explain this point further:

"उद्योगधंद्यातून काढून टाकलेले लोक मोठ्यावस्तीच्या शहरातून गर्दी करुन राहतात; व गुंड, दादालोक, मवाली म्ह्णून प्रसिद्धीस येतात. उत्पादन क्रियेची व यांची कायमची फारकत झाली असते; असे लोक अर्थातच पैशा करीता वाटेल त्या प्रतिगामी पक्षाला स्वताला विकण्यास मागे पुढे पहात नाहीत. (The paupers who have been fired from work live in crowded slums in cities and become famous as criminals- (mavali). They have been permanently separated from the means of production and therefore these people do not think twice before selling themselves to counter-revolutionary forces for money).

Mavali indeed is a very complex term. So maybe because of his affiliation with the communist thought later in his life, Atre was using the term deliberately for Bhau....

About Leaving Home...John Berger@100

 "the relation between what we see and what we know is never settled". 

Valmiki Ramayana, Ayodhyakanda

विशालान् कोसलान् रम्यान् यात्वा लक्ष्मणपूर्वजः।
अयोध्याभिमुखो धीमान् प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्।।2.50.1।।

Having crossed the vast, beautiful kingdom of Kosala, the sagacious elder brother of Lakshmana stood facing Ayodhya with folded palms and said:

आपृच्छे त्वां पुरीश्रेष्ठे काकुत्स्थपरिपालिते।
दैवतानि च यानि त्वां पालयन्ति वसन्ति च।।2.50.2।।

O Ayodhya, the best of cities ruled by those born in the Kakutstha race I take leave of you and of all those gods inhabiting and guarding you.

निवृत्तवनवासस्त्वामनृणो जगतीपतेः।
पुनर्द्रक्ष्यामि मात्रा च पित्रा च सह सङ्गतः।।2.50.3।।

On completion of exile and my filial obligations to king Dasaratha, lord of the world, discharged, I shall, reunited with my parents, see you again.

तो रुधिरताम्राक्षो भुजमुद्यम्य दक्षिणम्।
अश्रुपूर्णमुखो दीनोऽब्रवीज्जानपदं जनम्।।2.50.4।।

He looked miserable, his copperred eyes filled with tears. He raised his right hand and said to the villagers who had come to see him

 WALTER DE LA MARE, 1925

"....No, no. Why further should we roam,
Since every road man journeys by
Ends on a hillside far from home
Under an alien sky;..."

 John Berger, 'Rembrandt', Oct 15, 2015:

"...Nobody today knows precisely who or what the painting represented for the painter. The rider’s coat is typically Polish—a kontusz. Likewise the rider’s headgear. This is probably why the painting was bought by a Polish nobleman in Amsterdam, and taken to Poland at the end of the 18th century.

When I first saw the painting in the Frick Collection in New York, where it ended up, I felt it might be a portrait of Rembrandt’s beloved son, Titus. It seemed to me—and it still does—a painting about leaving home.

A more scholarly theory suggests that the painting may have been inspired by a Pole, Jonaz Szlichtyng, who, during Rembrandt’s time in Amsterdam, was something of a rebel-hero in dissident circles. Szlichtyng belonged to a sect that followed the 16th-century Sienese theologian Lebo Sozznisi, who denied that Christ was the son of God—for, if he were, the religion would cease to be monotheistic. If the painting was inspired by Jonaz Szlichtyng it offers an image of a Christlike figure, who is a man, only a man, setting out, mounted on a horse, to meet his destiny..."

 Rembrandt, The Polish Rider (c. 1655). Oil on canvas

स आ जोगळेकर सांगे सह्याद्रीची कीर्ती ...S A Jogalekar on Greatness of Sahyadri

 सदाशिव आत्माराम जोगळेकर (स आ) (१८९७-१९६३) , वाङ्मयशोभा मासिक , दिवाळी अंक १९५९, भानू शिरधनकरांना दिलेली मुलाखत :   

".... सह्याद्रीची मुख्य रांग तापीतीरापासून कन्याकुमारीपर्यंत पसरलेली आहे. त्याची रांग सुमारें ११०० मैल लांब आहे. तापीपासून पालघाटपर्यंत सह्याद्रीची रांग सलग असून तिची लांबी ८०० मैल आहे. पालघाटनजीक ही रांग मधेच तुटून तेथें सुमारें वीस मैलांचं मोठालं खिंडार पडलेलं आहे व त्याच्या दक्षिणेस कन्याकुमारीपर्यंत ३०० मैलांची सह्याद्रीची दक्षिणश्रेणी पसरलेली आहे. सह्याद्रीचे दक्षिणेकडील शेवटचं शिखर म्हणजे महेंद्रपर्वत होय. महाराष्ट्रांतील सह्याद्रीची उंची सरासरी ३००० फुटांइतकी आहे. नाशिकजवळचं कळसूबाई हें सह्याद्रीचं अत्युच्च शिखर. या शिखरावर प्रथमारोहण आर्चडीकन गेल (Archdeacon Gale) यानं १८६० साली केलं. सकाळचे वेळीं या शिखरावर चढून त्यानं भोवताली नजर टाकली तेव्हां त्याच्या तोंडून उद्‌गार निघाले की, "खरोखर हा दक्षिणेतील पर्वतांचा राजा आहे!" कळसूबाईची उंची ५४२७ फूट आहे. मलबारजवळ सह्याद्रि व निलगिरी यांची भेट होते तेथें सह्याद्रीच्या शिखरांची उंची सात-आठ हजार फूट सहज आहे.' 'सातपुडा, सातमाळ, बालाघाट व महादेव या सह्याद्रीच्या महाराष्ट्रातील शाखा असून देशावर व कोकणांत याच्या अनेक लहान-मोठ्या रांगा सर्वत्र पसरलेल्या आहेत. येथील हवामान, पाऊस व पाणी हीं सर्व सह्याद्रीवरच अवलंबून आहेत. सह्याद्रीवरील पर्जन्यवृष्टीमुळे येथील नद्या दुथडी भरून वाहतात!' 

मी मधेच त्यांना म्हटलं, 'सह्याद्रीच्या या सर्व शाखा-उपशाखा, डोंगररांगा, दऱ्याखोऱ्या यांची, कोटकिल्ल्यांची माहिती गोळा करण्यासाठीं व त्याची इतर पर्वतश्रेणींशी तुलना करतां यावी म्हणून आपणांस सह्याद्रीत खूपच पायपीट करावी लागली असेल नाहीं?'

 'होय' ते म्हणाले, 'पण अगोदर मला हे सांगायला हवं की सह्याद्रीशी तुलना करण्यासारखा जर कोणता पर्वत असेल तर तो एक हिमालय होय. अरवली नि निलगिरी त्याचे मानाने कितीतरी लहान. सातपुडा तर त्याचाच एक भाग. विंध्य हा अर्वाचीन पर्वत नाही, कारण तो मध्यभारताच्या पठाराचा किनारा मात्र आहे. नर्मदेच्या तीरानजीक त्याची उभारणी तटबंदीसारखीच दिसते म्हणून त्याला पर्वत म्हणायचं. सह्याद्रीची तुलना करायची तर ती हिमालयाशीच करता येईल. हिमालयाचं सौंदर्य जगांत अद्वितीय आहे. हिमाच्छादित पृष्ठभाग, उत्तुंग शिखरं, निर्मळ सरोवरं, हिरवीगार वनश्री, स्वच्छ प्रवाह ही हिमालयाची प्रत्येक अंग अवर्णनीय सौंदर्यानं नटलेली आहेत हें खरं! पण सह्याद्रि सौंदर्याचे बाबतीत कांहीं कमी नाहीं. अमरकंटक, कळसूबाई ही उत्तुंग शिखरं, तोरणमाळ व महाबळेश्वर ही प्रशांत पठारें, गोदावरी व कृष्णा यांची मनोहर खोरीं, दूधसागर व जोग येथील प्रचंड धबधबे, आंबोली व आंबेनाळी येथील प्रदीर्घ घाट, जावळी व कारवार येथील घनदाट अरण्यं पाहिली की सृष्टिसौंदर्याबाबत सह्याद्रीहि कांही कमी नाहीं हें सहज पटेल."

 सौजन्य ChatGPT

दीनानाथ दलालांच्या चित्रांमधील नर्तन ...My Article in Diwali Ank of 2026 on Dance in Art of Dinanath Dalal

श्रीमती सायली कुलकर्णी आणि आश्लेषा महाजन संपादित "नृत्त्यावकाश" ह्या अंकाचा २०२६ चा दिवाळी अंक नुकताच प्रसिद्ध झाला, त्यात माझ्या ह्या पेजवरील पोस्टस वर आधारित एक चार पानी लेख आहे , दीनानाथ दलालांची तीन कृष्ण-धवल चित्रे सुद्धा श्रीमती अमिता दलाल-राजाध्यक्ष ह्यांच्या परवानगीने छापली आहेत , माझ्या लेखाचे पहिले  पान इथे दिले आहे , पूर्ण अंक तुम्ही हार्ड किंवा सॉफ्ट कॉपी वाचू शकाल.

 

अंकाची कल्पना खूप सुंदर आहे , अनेक कलांचा एकत्र (integrated) असा विचार , जसा तो द ग गोडशांनी केला , ललितकलारंग, नाट्यरंग, नृत्यसंगंम, लोककलारंग , चित्ररंग, काव्यरंग, dancing colours ...काही लेख इंग्लिश मध्ये सुद्धा आहेत.

 

 

 सौजन्य - नृत्यवकाशचे संपादक व कॉपीराईट होल्डर्स 

माणूस दिसणं आणि माणूस असणं....So, when did you first realize humans might have feelings?

 

एका व्यंगचित्रात एक रोबोट मानसोपचारतज्ज्ञाच्या समोर आडवा झाला आहे. बाजूच्या भिंतीवर पाटी आहे — Certified Machine Learning Therapist. डॉक्टर त्याला विचारतो,

“So, when did you first realize humans might have feelings?”

पहिल्यांदा हसू येतं. मग जरा थांबून पुन्हा चित्राकडे पाहिलं, तर हसण्यामागे काहीतरी अस्वस्थ करणारं आहे असं जाणवतं.

आपण नेहमी विचारतो की AI ला भावना असू शकतात का? यंत्राला माणसाचं दुःख समजू शकतं का? पण या व्यंगचित्रात प्रश्न उलटा झाला आहे. माणसांना भावना असतात, हे रोबोटला कधी कळलं?

आपण इतके robotic झालो आहोत का की आपल्यात माणुसकी आहे, हे ओळखण्यासाठी यंत्रालाच आपला अभ्यास करावा लागेल?

आपल्या रोजच्या आयुष्यात पाहिलं, तर वागण्याचे कितीतरी ठरावीक नमुने दिसतात. कसं कपडे घालायचे, काय खायचं, कशाचं कौतुक करायचं, कशावर संताप व्यक्त करायचा, कोणत्या प्रसंगी काय बोलायचं. समाजाने ठरवून दिलेल्या या चौकटी आपण इतक्या सहज स्वीकारतो की आपली प्रतिक्रिया आपली स्वतःची आहे की आपण फक्त एखादी भूमिका पार पाडतो आहोत, हा प्रश्नही पडत नाही.

याचा अर्थ रूढी, संकेत किंवा सवयी वाईटच असतात असं नाही. एखादी परंपरा आपुलकी व्यक्त करू शकते. एखादा ठरलेला शब्द मनापासून आलेली सहानुभूती दाखवू शकतो. पण कधीतरी संकेत हे भावना व्यक्त करण्याचं माध्यम न राहता भावनांची जागाच घेतात.

इथे मला John Searle यांचा Chinese Room हा विचारप्रयोग आठवतो. एखादी व्यक्ती भाषेचे नियम वापरून चिनी भाषेत अगदी योग्य उत्तरं देत असेल, तरी तिला त्या भाषेचा अर्थ समजतोच असं नाही. बाहेरून पाहणाऱ्याला समजत असल्याचा भास होऊ शकतो; पण योग्य उत्तर देणं आणि अर्थ समजणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

माणसांच्या बाबतीतही असंच काही घडत असेल का? आपण योग्य शब्द वापरतो, योग्य प्रतिक्रिया देतो, सामाजिक संकेत पाळतो. पण त्यामागे प्रत्यक्ष जाणिवा आहेत की केवळ सवयीने चालणारी यंत्रणा, हे कसं ओळखायचं?

कदाचित म्हणूनच चांगलं व्यंगचित्र आपल्याला इतकं अस्वस्थ करतं. ते आपल्या रोजच्या जगात एक छोटीशी गडबड निर्माण करतं. राजेशाहीचा समारंभ अचानक हास्यास्पद होतो. एखादी शिस्तबद्ध मिरवणूक चुकून सार्वजनिक मुतारीतून जाऊ लागते, तरी कोणी रांग सोडत नाही. आपण ज्या गोष्टींना गांभीर्याने घेतो, त्यांच्यातील यांत्रिकपणा अचानक उघडा पडतो.

आणि आपण हसतो. स्वतःवरही, जगावरही.

कारण आपल्याला अजूनही विसंगती दिसते. एखादी गोष्ट जशी चालते आहे तशीच चालली पाहिजे, हा नियम आपण क्षणभर बाजूला ठेवू शकतो. ठरलेली चौकट मोडली, तर त्यातला विनोद आपल्याला समजू शकतो.

मग प्रश्न असा आहे : आपण यंत्रांसारखं वागतो आहोत, हे आपल्याला कळतं का? की आपलं वागणं किती स्वयंचलित झालं आहे, हे दाखवण्यासाठी एखाद्या रोबोटला आपल्यासमोर आडवं व्हावं लागेल?

माणूस असण्याची खूण कदाचित योग्य उत्तरं देण्यात नाही; तर आपण ज्या जगात वावरतो, त्याला कधीतरी अनपेक्षित प्रश्न विचारण्यात आहे.

हे विचार माझे आहेत; विचारप्रक्रिया आणि मांडणीसाठी AIची मदत घेतली आहे.

 

artist: Timo Elliott  

 

आठवणीतील चाफेकर वाडा...Chaphekar Wada, Miraj in 1960s-early 1980s

C P Cavafy:

....It wouldn’t have lasted long anyway—

the experience of years makes that clear.

Even so, Fate did put an end to it a bit abruptly.

It was soon over, that wonderful life.

Yet how strong the scents were,

what a magnificent bed we lay in,

what pleasure we gave our bodies....

 माझ्या आईवडिलांचे कुटुंब मिरजेला जवळपास २४ वर्षे राहिले - १९६१-१९८५ ....पण ज्या घरात आम्ही राहिलो - चाफेकर वाडा, विजापूर वेस - त्याचे आतून आणि बाहेरून कधी फोटो काढूनच घेतले नाहीत....   

तेंव्हा ChatGPT च्या मदतीने आणि माझ्या स्मरणशक्तीतून ते तयार केले ....

 त्या खिडकीत मी तासंतास घालवले आणि जग अनुभवले .....

बैठकीची खोली 

स्वैपाघर आणि न्हाणी , wc बाहेर दिसत आहे 

 

झोपण्याची , अभ्यासाची खोली 

We'll always have Paris?

 

Casablanca , 1942

artist: Vaughan Tomlinson

Every generation invents a word for young people who look too happy to obey. Beatniks were one such word.

 

Movie poster from the 1959 crime drama, "The Rebel Set."

Beatniks were the popular, slightly hostile media label for people associated (loosely) with the Beat Generation in the late 1940s–1950s.  The actual writers were people like:

• Jack Kerouac

• Allen Ginsberg

• William S. Burroughs

They were interested in: freedom, travel, jazz, poetry, sex without apology, spiritual searching (Zen, Buddhism), rejecting middle-class conformity

But “beatnik” was not their word. It was a tabloid word, meant to suggest:

• dirty

• irresponsible

• sexually loose

• criminal-adjacent

• unserious

  Look at the text:

  Living in hobo love!
  Hunting for strange kicks!
  Dealing in startling crime!

  This is moral panic dressed as advertising. It says:

• “These people are having too much fun”

• “They don’t respect work, marriage, or rules”

• “They might be dangerous”

• “But you should definitely come look”

condemnation + fascination.

---

The woman: 

She is:

• dancing, not posing

• smiling with her whole body

• unashamed

• physically expressive

• uncontained

Her body language says:

I am enjoying being alive.

The poster text says:

This is a problem.

That tension is the whole picture.

We are not afraid of her.
We are invited by her, even while being warned.

---

The man behind her

He is:

• smaller

• watchful

• cautious

• half-outsider

He represents society looking at the beatnik world:
curious, suspicious, not quite inside the dance.

He is not the hero.
She is the energy.

Again — note how we talk about her, not him 

About “the song”

There isn’t a specific song referenced here — but the imagery borrows heavily from:

• jazz culture

• beat poetry readings

• coffeehouse music scenes

Think:

• bongo drums

• spoken-word poetry

• cigarette smoke

• improvised rhythm

The “song” is really a rhythm of nonconformity, not a tune.

 The truth here is simple: joy looks threatening to systems built on control. Every generation invents a word for young people who look too happy to obey. Beatniks were one such word.