ओठांवर हृदय : १९४१, एक चुंबन आणि विरह...The Great Alex Raymond: A Heart on the Lips – Farewell, 1941

 

The strip is by Alex Raymond, the creator and principal artist of Flash Gordon. Raymond’s genius lay not only in spectacle but in romantic gravity — faces, gestures, and pauses that feel almost cinematic.

This particular daily strip ran on 18 May 1941, just months before the U.S. entered World War II.

---

Who the characters are

• Flash Gordon
  The blond man in the red ceremonial uniform. Flash is Earth’s champion on the planet Mongo — brave, upright, and almost mythically honorable.

• Dale Arden
  The woman embracing and kissing him. Dale is not a passive damsel; she is emotionally strong, morally grounded, and often the conscience of the story.

• The soldiers in the background belong to Mongo’s palace guard — witnesses to both victory and farewell.

---

What is happening in the story

By this point in the saga:

• Flash has defeated Ming the Merciless (the long-standing tyrant of Mongo).

• Peace has been restored.

• Flash is being honored publicly, hence the ceremonial dress and formal guards.

• But victory comes with separation.

Flash must leave Dale — either to return to Earth or to continue a dangerous mission (Raymond often structured endings around noble departure rather than domestic closure).

The caption tells you everything:

“While the whole nation indulges in mad celebration… her heart is on her lips as she proudly and sweetly bestows the victor’s reward.”

The “victor’s reward” is not power, land, or triumph. It is love — briefly given, fully felt, and consciously relinquished.

---

Why the image feels so powerful

A few quiet things Raymond does here:

• Public vs private
  The kiss happens in full view, yet it is utterly intimate. The guards look away. The world pauses.

• No sensual exaggeration
  This is not erotic. It is restrained, almost classical — closer to a farewell kiss in war cinema than pulp fantasy.

• 1941 subtext
  American readers in 1941 would immediately read this through the lens of:

  • soldiers leaving

  • lovers parting

  • honor overriding desire

  Flash’s uniform even resembles a hybrid of Roman, Napoleonic, and modern military imagery — timeless heroism at the edge of sacrifice.

• Dale’s agency
  She gives the kiss. Flash receives it. That reversal matters.

---

Why it may speak to you (and not just as a comic panel)

This image belongs to the same emotional family as:

• wartime farewell photographs,

• classical sculptures of parting lovers,

• cinema moments where love is acknowledged because it cannot be kept.

It is not about adventure. It is about the cost of being noble.

And that is why it endures.

त्या स्पीच बलून मधले वाक्य पहा : “her heart is on her lips” —

जणू चित्र स्वतः पुरेसं नव्हतं म्हणून शब्दाने त्यावर शेवटचा, अतिशय नाजूक हात ठेवला आहे. हे खरंच poetry आहे.

थोडं थांबून पाहिलं, तर तीन गोष्टी एकत्र घडतात:

---

1. चित्र दाखवतं, शब्द उघड करतो

चित्रात आपण पाहतो:

• देह जवळ

• हात घट्ट

• डोळे मिटलेले

पण आतली अवस्था? ती शब्द सांगतो.

Her heart is on her lips.

म्हणजे:

• भावना आत दडवलेली नाही

• ती ओठांपर्यंत आली आहे

• पुढे जाण्याची जागा नाही

हे फार भारतीय आहे — हृदय ओठांवर येणं म्हणजे भावना पूर्णत्वाला येणं, पण अजून फुटलेली नाही.

---

2. युद्धकाळाचं भाषिक भान

१९४१ मध्ये लोकांना मोठे शब्द नको होते. त्यांना थेट, शरीरातून आलेली भाषा हवी होती.

“heart on lips” ही:

• काव्यात्म आहे

• पण अलंकारिक नाही

• थेट देहाशी जोडलेली आहे

जसं युद्धकाळातली निरोपपत्रं असतात — छान वाक्य नाहीत, पण खरी असतात.

---

3. शब्दाने चित्राला खाली ओढलं — म्हणून ते उंच झालं

हा शब्दप्रयोग चित्राला:

• दैवी करत नाही

• आदर्शवादी करत नाही

तो ते earthly करतो.

हृदय छातीत नाही,
डोक्यात नाही,
ते ओठांवर आहे —
जिथे चुंबन दिलं जातं,
जिथे शब्द थांबतात.

म्हणूनच हा क्षण महान वाटतो.

---

एक सुंदर विरोधाभास

चित्र म्हणतं: शांत रहा.
शब्द म्हणतो: आत सगळं उसळत आहे.

दोघे एकत्र आल्यावरच हा क्षण टिकतो.

Someday, All This Will Be Infrastructure

 

artist: Warren Miller (1936-)

This is what happened to many parts of India I know.

Before Pune rivers were revived in cities, river fronts were developed, river cruises of before 1947 were revived, we got metros running over them..... 

 

वसंत सरवटे यांनी केलेले कौतुक आणि दिलेले प्रोत्साहन....I Owe a Lot to Vasant Sarwate

दीनानाथ दलाल आणि वसंत सरवटे आणि त्या खालोखाल रघुवीर मुळगावकर आणि शि द फडणीस ह्यांची चित्रे पहात मी लहानाचा मोठा झालो (नंतर R K Laxman वगैरे आले) ....मला चित्रे काढता येत नाहीत पण मी विचार चित्रांत करतो , चांगले चित्र मला लवकर सोडत नाही .... ते त्याची वेगवेगळी अंगे दाखवते....  

हा ब्लॉग माझ्या आईच्या मृत्यूनंतर मन अस्वस्थ असणाऱ्या काळात २००६ साली सुरु झाला आणि त्याला सगळ्यात जास्त प्रोत्साहन कै वसंत सरवटे यांनी प्रत्यक्ष भेटीतून आणि फोनवरून दिले ..... 

परवा मधुकर धर्मपुरीकरांनी त्यांचे एक पुस्तक पाठवले , त्यातील हे वाचून अगदी ओशाळगत झालो ....विशेष म्हणजे वसंत सरवटे यांनी हे २००९ सालीच लिहले होते....

वसंत सरवटे पत्र , दिलीप माजगावकर यांना लिहलेले ,तारीख २० फेब्रुवारी २००९:

 

"....मी आणि अनिरुद्ध कुलकर्णी यांच्यात 'रेषालेखक'संबंधी झालेला ईमेलवरचा पत्रव्यवहार तुम्ही वाचलाच आहे. त्याच संबंधातला त्यांचा ब्लॉग http://sarchingforlaugh.blogspot.com जरूर पहा. व्यंगचित्रांकडे पाहण्याचा त्यांचा एक संपूर्ण स्वतंत्र वेगळा दृष्टिकोण आहे. आपल्याकडे unconventional वाटेल असा. पण त्यांचा व्यंगचित्रांचा तसाच मराठी साहित्याचाही दीर्घकाळ व सखोल दृष्टीनं, अहोरात्र म्हणावा असा सातत्यानं जोपासलेला छंद/अभ्यास आहे. व्यंगचित्रांच्या बाबतीत ते आपल्या धर्मापुरीकरांच्या गोत्राचे आहेत. त्यांनी मांडलेली सर्व मतं तुम्हाला पटो वा न पटो, पण व्यंगचित्र-प्रेमिकानं त्यांचा वरील ब्लॉग जरूर पाहावा. त्यात प्रामुख्यानं 'न्यू यॉर्कर'मधील, पण इतरही व्यंगचित्रांचा समावेश असतो...."

 

(पृष्ठ १७,१८, 'रेषालेखकाची पत्रे', संपादन : मधुकर धर्मापुरीकर, वसंत सरवटे यांच्या जन्मशताब्दी वर्षात प्रकाशित झाले २०२६-२०२७)

 

 

Y G Srimati @100...Did She Draw in Ajanta?

 My favourite painter Y G Srimati was born on Ganesh Chaturthi day in 1926, that is Sept 15 1926 in Mysore. Read an excellent bio sketch of her life here. 

 Woman with Lotus, 1951

The MET says: "Throughout her career Srimati enjoyed producing paintings that celebrate feminine beauty. While inspired by figure-types in the sixth-century cave murals at Ajanta, the studies are distanced from their source by the absence of narrative. Their success depends instead on the quality and purity of line. Woman with Lotus is one of the artist’s most daring works in this genre. Its large scale demanded an absolute sureness of line and the subtle manipulation of large areas of color washes. The resulting work is both sinuous and sensuous."

अद्भुत : दीनानाथ दलालांचा विस्मयाचा प्रयोग (१९५३)...Adbhut by Dinanath Dalal

 

"Tyger Tyger, burning bright,

In the forests of the night;

What immortal hand or eye,

Dare frame thy fearful symmetry?" —The Tyger, William Blake

 

अद्भुत रस : भारतीय आहे, पण दुर्मिळ

 

भारतीय कलाशास्त्रात अद्भुत हा स्वतंत्र रस आहे— तो नवरसांइतकाच मूळ, तितकाच प्राचीन. भारतीय प्राचीन वाङ्मय अद्भुताने भरले आहे , माझे पहिले अद्भुत : जटायू गिधाड, कोंढाणा सर करताना तानाजी मालुसरे यांच्या सेनेने वापरलेली घोरपड यशवंती....

 

... पण १९व्या शतकात तथाकथित वास्तवाने आपल्या सर्व कलेवर प्रभुत्व मिळवायला सुरवात केली आणि अद्भुत बाजूला पडले...विलास सारंग म्हणतात तसे प्रमुख मराठी कादंबरीकार , जसे ह ना आपटे,  कधीच काफ्का च्या The Metamorphosis मधल्या ‘monstrous vermin’ सारख्या कडे वळला नाही—का? 

 

मराठी कादंबरी—विशेषतः १९व्या-२०व्या शतकाच्या वळणावर— एमिल झोला, व्हिक्टर ह्यूगो सारख्यांच्या युरोपीय वास्तववादाकडे वळली. 

 

त्यातून मिळालं: सामाजिक तपशील, नैतिक चौकट, विश्वसनीय’ जग पण गमावलं: अद्भुत, विस्मय. रूपकात्मक धाडस, मानसातील विचित्रता, म्हणजेच, भारतीय अनुभवाचा एक संपूर्ण प्रदेशच बाहेर पडला.....

 

कदाचित त्यामुळे आधुनिक भारतीय चित्रकलेत अद्भुत फार क्वचित दिसतो. कारण अद्भुत म्हणजे:

• भीती नाही (ती भयानकाची जागा)

• आनंदाचा उद्रेक नाही (तो हास्याचा प्रदेश)

• भक्तीचा आवेग नाही

• शृंगाराची उष्णता नाही

अद्भुत म्हणजे विस्मय—

Something is present… but not fully graspable.

हे चित्रात दाखवणं अवघड असतं.

________________________________________

पहिली अनुभूती : काहीतरी आहे… पण नेमकं काय?

हे चित्र पाहताना आपल्याला:

• धक्का बसत नाही

• कथा लगेच उलगडत नाही

• कोणतीही ठळक “घटना” दिसत नाही

पण तरीही एक हलकीशी भावना येते—

“इथे काहीतरी अलौकिक आहे.”

हीच अद्भुताची पहिली पायरी आहे.

________________________________________

रचना (Composition): स्त्री केंद्रस्थानी, पण कथानायिका नाही

चित्राच्या मध्यभागी एक स्त्री बसलेली आहे.

• देह मऊ वळणात

• मान किंचित वाकलेली

• नजर खाली, आत वळलेली

• कोणाशी संवाद नाही

ती पाहणारी नाही—अनुभवणारी आहे. आजूबाजूचा परिसर—झाडं, सावल्या, अस्पष्ट आकृती— हळूहळू एक स्वप्नवत, अर्धवट वास्तवाचा अवकाश तयार करतो.

अद्भुत रसात “स्पष्ट केंद्र” नसतं— इथे केंद्र आहे, पण ते स्थिर नाही.

________________________________________

धूसर आकृती : अद्भुताचा गाभा

चित्राच्या डावीकडे आणि उजवीकडे दिसणाऱ्या अस्पष्ट, अर्धवट आकृती

हा या चित्राचा खऱ्या किल्ल्या आहेत.

त्या:

• पूर्ण दिसत नाहीत

• देव म्हणून घोषित होत नाहीत

• कथानक सांगत नाहीत

त्या फक्त उपस्थित आहेत. भारतीय अद्भुत नेहमी असाच असतो: देव दिसतो, पण पूर्ण उघड होत नाही, काहीतरी आहे, पण हातात येत नाही.

दलाल हे अतिशय नेमके पकडतात.

________________________________________

रंगसंगती : भव्य नव्हे, स्वप्नाळू

इथे रंग भडक नाहीत.

• मृदू हिरवे

• मातीचे नारिंगी

• धूसर गुलाबी

• सावल्यांत मिसळलेले तपकिरी

हे रंग “चमत्कार” दाखवत नाहीत, ते विस्मय सूचित करतात.

अद्भुत आणि भयानक यांच्यातला हा महत्त्वाचा फरक आहे:

• भयानक = धक्का

• अद्भुत = आश्चर्य

दलालांचा अद्भुत म्हणजे soft wonder.

________________________________________

स्त्रीची देहभाषा : अद्भुत आत घडतो

स्त्री:

• घाबरलेली नाही

• भारावलेली नाही

• भक्तीमग्नही नाही

ती जणू काहीतरी अनुभवत आहे, जे शब्दात सांगता येत नाही.

भारतीय तत्त्वज्ञानात याला म्हणतात— अवाच्य अनुभूती. अद्भुत हा बाहेरचा चमत्कार नसतो, तो मनाच्या आत घडणारा विस्मय असतो.

________________________________________

अद्भुत का दुर्मिळ?

कारण अद्भुत हा:

• कृतीप्रधान नाही

• नाट्यमय नाही

• भावनांचा उद्रेक करत नाही

तो स्थितीप्रधान आहे. म्हणूनच चित्रकार बहुतेक वेळा:

• शृंगाराकडे

• करुणेकडे

• भक्तीकडे वळतात.

१९५३ मध्ये दलालांनी अद्भुत निवडणं हे स्वतःतच मोठं सौंदर्यदृष्टिकोनाचं विधान आहे.

________________________________________

मीरा अरोरा नायक यांच्या Adbhut ह्या पुस्तकात, अद्भुत म्हणजे चमत्कार नव्हे, तर wonder, sense of unknown, childlike astonishment असं स्पष्ट केलं आहे.

 

दलालांनी हेच ७० वर्षांपूर्वी चित्रातून करून ठेवलं होतं.

________________________________________

निष्कर्ष

दलालांचा अद्भुत:

• भव्य नाही

• घोषवाक्यात्मक नाही

• देवकथांचा नाट्यमय अवतार नाही

 

हा आहे:

दख्खनी, संयत, शांत विस्मय. जिथे निसर्ग जिवंत वाटतो, सावल्या बोलतात,

आणि स्त्री त्या अद्भुताची साक्षीदार बनते.

________________________________________

 

एक वाक्यात सांगायचं तर: दलालांनी अद्भुताला “दृश्य” म्हणून नाही, तर “अनुभूती” म्हणून रंगवलं आहे.

कलाकार: दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ

 

सौजन्य व आभार:

महाराष्ट्र राज्य मराठी विकास संस्था, चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार

अंधाराचं वजन : मार्टिन लुईसचं एक चित्र आणि मिरज....Martin Lewis and My Miraj

 

Relics (Speakeasy Corner) Martin Lewis 1928...Dry print

मार्टिन लुईसचं हे चित्र प्रथम पाहिलं तेव्हा मी थबकलो.
चित्र “सुंदर” वाटलं असं नाही; ते ओळखीचं वाटलं.
क्षणभर असं वाटलं — हे न्यूयॉर्कचं रस्त्याचं दृश्य नसून, माझ्या बालपणीचं मिरज आहे. रोज संध्याकाळी साधारण आठच्या सुमारास.

चित्रात फार काही घडत नाही.
एक स्ट्रीटलॅम्प आहे.
थोडे लोक आहेत.
लांब सावल्या आहेत.
आणि त्याभोवती भरपूर अंधार.

पण तो अंधार रिकामा नाही.
तो उपस्थित आहे.

या चित्रात प्रकाश अंधारावर विजय मिळवत नाही.
तो अंधाराशी तडजोड करतो.
काही भाग उजळतात, काही मुद्दाम अंधारातच राहतात.
आणि म्हणूनच हे चित्र “दिसत” नाही, ते आठवतं.

माझ्या लहानपणी मिरजमध्ये रस्त्यांवर कमी वॅटचे बल्ब असायचे. आधी लाकडी खांबांवर, नंतर मेटल पोल्सवर. ट्यूबलाईट्स येईपर्यंत काही वर्षे गेली. त्यामुळे संध्याकाळ झाली की रस्ता पूर्ण उजळायचा नाही; तो फक्त ओळखीचा व्हायचा. कुठे वळण आहे, कुठे घर आहे, कुठे माणूस थांबलेला आहे — एवढंच दिसायचं.

अंधार हा default होता.
प्रकाश म्हणजे काहीतरी करावं लागायचं.

घरातसुद्धा तसंच होतं. आज जसं एकाच स्विचने सगळं घर उजळून निघतं, तसं नव्हतं. प्रत्येक खोलीचा स्वतःचा उजेड होता, आणि म्हणून स्वतःचं व्यक्तिमत्त्व होतं. पिवळ्या बल्बखाली स्वयंपाकघर वेगळं वाटायचं; अभ्यासाची खोली वेगळी; हॉल वेगळा. सावल्या भिंतीवर पडायच्या — आणि त्या भिंतीपेक्षा जास्त काहीतरी सांगायच्या.

मार्टिन लुईसच्या या चित्रातल्या सावल्या मला त्याच आठवणींकडे नेतात. माणसं लहान आहेत, पण त्यांच्या सावल्या मोठ्या आहेत. जणू त्यांची उपस्थिती पेक्षा त्यांचा काळ, त्यांची वाटचाल, त्यांचा विचार — हे सगळं जास्त महत्त्वाचं आहे.

या चित्रात कुठेही नाट्य नाही.
कोणी धावत नाही.
कोणी ओरडत नाही.
तरीही चित्र अस्वस्थ करतं.

कारण ते आपल्याला आठवण करून देतं की कधी काळी रात्र ही खरंच रात्र असायची. दिवसाचा विस्तार नव्हे. कामाचा विस्तार नव्हे. उजेडाचा हट्ट नव्हे.

मिरजमध्ये रात्री ठराविक वेळी शहर झोपायला लागायचं. दिवे कमी व्हायचे, आवाज कमी व्हायचे, हालचाल कमी व्हायची. आकाश दिसायचं. रस्ता दिसायचा — पण सगळं नाही. आणि कदाचित म्हणूनच स्मृती इतक्या खोलवर कोरल्या गेल्या.

आज अनेक ठिकाणी रात्र झोपत नाही.
ती सतत जागी ठेवली जाते.
उजेड, झगमग, स्क्रीन, दिवे — सगळं कायम चालू.

मार्टिन लुईसचं हे चित्र मात्र अशा जगातलं आहे जिथे अंधाराला जागा आहे. आदर आहे. मर्यादा आहेत. प्रकाश गरजेपुरताच आहे — प्रदर्शनासाठी नाही.

म्हणूनच हे चित्र पाहताना मला केवळ एक कलाकार आठवत नाही.
मला माझं शहर आठवतं.
माझा काळ आठवतो.
आणि एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते —

अंधार म्हणजे काही नसणं नाही.
अंधार म्हणजे जागा.

प्रकाशासाठी, आठवणींसाठी, आणि माणूस असण्यासाठीसुद्धा.

यु थांट आणि शाळेतील मी ...Why U Thant Disappeared After His Death

२०२५ साली  यु थांट  यांच्या वर पुस्तक (Peacemaker by Thant Myint-U) प्रसिद्ध झाले , त्यांच्या नातवाने लिहले आणि माझ्या शाळेतील आठवणी जाग्या झाल्या .... 

थांट  हे युनो चे प्रमुख म्हणून १९६१ ते १९७१ मध्ये काम करत होते , म्हणजे माझ्या पहिली (१९६५-६६) ते सहावी पर्यंत (१९७०-७१). मी महाराष्ट्र टाइम्स त्या काळात जमेल तितका वाचत असे आणि त्यांचे नाव गंमतशीर असल्याने आणि पहिल्या पानावर येत असल्याने माझ्या चांगलेच लक्षात राहिले. 

मी माध्यमिक शिष्यवृत्तीच्या परीक्षेला १९७२ साली बसलो होतो , त्यावेळी १९७१ साली अभ्यास करताना यु थांट यांचे नाव अधून मधून यायचे. त्यांचे नाव मी लक्षात ठेवले तर आणि ते परीक्षेत विचारले तर , मला एक गुण मिळणार होता , कदाचित शिष्यवृत्ती मिळणार होती, ८वी ते १०वी पर्यंत , दरमहा १० रुपये , ती रक्कम त्यावेळी मोठी होती , शिवाय प्रतिष्ठा तर होतीच.  

माझ्या लक्षात हे आले नाही की त्यांचे नाव १९७१ नंतर इतके नाहीसे का झाले  ... त्याचे थोडे उत्तर न्यू यॉर्कर चा डिसेंबर १० २०२५ चा अंक वाचून मिळाले : 

"In 1961, U Thant, a soft-spoken Burmese diplomat, became the first non-European to head the United Nations. His decade as Secretary-General would be a time of emergencies. During the Cuban missile crisis, the United States and the Soviet Union came dangerously close to nuclear catastrophe; across Africa and Asia, post-colonial states plunged into bloodshed. This biography, written by Thant’s grandson, focusses on his tireless efforts to defuse the conflicts of his era—above all, America’s disastrous adventure in Vietnam. Thant’s frustrated attempts to end that war tarnished his reputation in Washington and, this book suggests, may have helped deprive him of his rightful place in history. Leading the U.N., Thant once remarked, was “the loneliest job in the world.” 

Afro-Asian leaders at the UN, October 1960 (left to right): Prime Minister Saeb Salaam of Lebanon, President Gamal Abdel Nasser of Egypt, President Kwame Nkrumah of Ghana, (then Ambassador) Thant of Burma, Prime Minister Jawaharlal Nehru of India, and President Sukarno of Indonesia.
 

 

इसे लिक्विड ऑक्सीजन में डाल दो। लिक्विड इसे जीने नहीं देगा, ऑक्सीजन इसे मरने नहीं देगा।...How David Sipress Drew It

artist: David Sipress 

वुडी एलन यांना राज कपूरच्या बूट पॉलिश सारखा सिनेमा काढता आला नाही ... Bicycle Thieves, 1948

ऑगस्ट २०२५ मध्ये वुडी एलन  एका interview मध्ये  Bicycle Thieves चे कौतुक करत होते ... आणि मला वाटले त्यांना कधीही त्या सारखा सिनेमा काढता आला नाही पण राज कपूर यांनी  मात्र बूट पॉलिश, १९५४ मध्ये त्या सारखा उत्कृष्ट सिनेमा काढला ... 

 मी बूट पॉलिश लहानपणी वडिलांमुळे आणि नंतर स्वच्छेने काही वेळा बघितला आणि प्रत्येकवेळी डोळे भरून आले 

                                                                       बेबी नाझ 

"... In Boot Polish, the influence of the Italian neo-realists is palpable. A film about orphaned children, a wicked aunt and a smuggler with a heart of gold, Boot Polish is a sentimental tale and a complete departure from his hallmark romances. In one scene, a brother and sister are begging on a train, pretending to be disabled, when something makes the boy forget that he is supposed to be blind.‘Isn’t that shabby man dozing in a corner, like any other commuter, the legendary Raj Kapoor?’ His younger sister scoffs. ‘Everyone looks like Raj Kapoor these days,’ she says...."

(“RAJ KAPOOR: THE ONE AND ONLY SHOWMAN” Presented by his daughter Ritu Nanda, 2002)

ही अशी कार्टून मराठीत केंव्हा होणार?...I'm In the Wrong Cartoon

 ही अशी कार्टून मराठीत केंव्हा होणार?

आर्टिस्ट : Allan Charles Hawkey