१९७४: रेल्वे संप, बसची गर्दी आणि एक फाटलेली हाफपॅण्ट...1974: The Railway Strike, a Crowded Bus, and a Torn Pair of Shorts

इतिहास आपल्याला सहसा पाठ्यपुस्तकांतून भेटतो — युद्धांच्या आणि राजकीय घटनांच्या रूपाने.
पण कधी कधी तो आपल्या आयुष्यात अगदी साध्या गोष्टीतून प्रवेश करतो — जसे की एखाद्या गर्दीच्या बसच्या प्रवासातून.

१९७० चे दशक आमच्या सारख्या मध्यमवर्गीय कुटुंबांसाठी खडबडीत होते. तेलाच्या किमतीचा भडका, रॉकेलचे अचानक बाजारातून गायब होणे — अशा घटना त्या काळच्या दैनंदिन आयुष्याचाच भाग होत्या.

 १९७० चे दशक आमच्या सारख्या मध्यमवर्गीय कुटुंबांसाठी किती खडबडीत होते याची काही उदाहरणे मी या ब्लॉगवर आधी लिहिली आहेत. तेलाच्या किमतीचा भडका, रॉकेलचे अचानक बाजारातून गायब होणे — अशा घटना अजूनही आठवतात.

आज आणखी एक आठवण.

१९७१ चे युद्ध झाले आणि त्यानंतर देशात महागाईची जोरदार लाट आली. त्यावर १९७३ चा तेलाचा झटका. आम्ही थोडेफार सावरत होतो, पण परिस्थिती अजूनही अस्थिरच होती.

माझ्या वडलांना त्या काळात प्राध्यापकीची स्थायी नोकरी नव्हती. सांगलीत जी नोकरी होती ती १९७२–७३ शैक्षणिक वर्ष संपता संपली. त्यामागे काही कारणे होती — त्यात त्यांचीही काही चूक होती — पण ती कथा कधीतरी वेगळी.

सुदैवाने जून १९७४ पासून त्यांना नाशिकच्या KTHM कॉलेजमध्ये समाजशास्त्राचे प्राध्यापक म्हणून नोकरी मिळाली. त्यामुळे घरातला मूड थोडा हलका झाला.

त्याच सुमारास आम्ही एक छोटा प्रवास ठरवला.

मिरजेत घरासमोर कित्येक वर्षें राहणाऱ्या शाराक्का जोशी यांच्या मुलीकडे — शोभाकडे — जायचे ठरले. त्या वेळी ती अलमट्टी (नदी पात्र आणि प्रचंड वाहतुकीचा पूल आणि रेल्वे चा पूल तिच्या घरातून दिसत असे) येथे राहत होती. तिचे यजमान रेल्वेत इंजिनियर होते आणि त्यांची तिथे बदली झाली होती. त्यांना दोन लहान आणि अतिशय व्रात्य मुले होती.

आमचा साधा प्लॅन होता — शोभाकडे मुक्काम करायचा आणि आसपासचा परिसर पाहायचा. त्यात विजापूर, बदामी, बनशंकरी आणि इतर काही ठिकाणे अशी स्थळे होती. तिचे यजमान रेल्वेत असल्यामुळे प्रवास सोपा जाईल असे आम्हाला वाटले.

पण इतिहासाला कदाचित दुसरेच काही ठरवायचे होते.

८ मे १९७४ रोजी भारतव्यापी रेल्वे संप सुरू झाला. त्याचे नेतृत्व George Fernandes करत होते. तो रेल्वे संप स्वतंत्र भारतातील सर्वात मोठ्या औद्योगिक संपांपैकी एक मानला जातो.

संप इतका कडकडीत होता की देशभरचे रेल्वे जाळे अक्षरशः ठप्प झाले. आणि आमचे सगळे प्लॅन उध्वस्त झाले.

विजापूर आम्हाला मिरजेहून शोभाच्या घरी जातानाच  वाटेत थांबून एका सकाळीत घाईघाईने पाहावे लागले. तिथून अंधार झाल्यावर आम्ही विजापूर–बागलकोट बसने अलमट्टी जवळ उतरून तिचे घर शोधत गेलो. ते सुद्धा एक त्याकाळी साहस वाटले. 

एक दिवस बदामी आणि बनशंकरी पाहिले खरे. पण बसला एवढी गर्दी होती की प्रवास म्हणजे शिक्षा वाटत होता.

त्या दिवसांत कर्नाटकात आमचा प्रवास होत नव्हता; आम्ही फक्त पुढे ढकलले जात होतो.

त्याशिवाय आम्ही कुठेही जाऊ शकलो नाही.

परत निघायच्या एक-दोन दिवस आधी शोभाच्या मोठ्या मुलाला डायरिया झाला. त्याला बागलकोटला आणून सलाईन लावावी लागली. त्या गोंधळात आता कधी एकदा मिरजेला परत जातो असे आम्हाला झाले होते.

पण परत येणेही सोपे नव्हते.

बसला इतकी गर्दी होती की आत घुसणेही अवघड होते. शेवटी कशीबशी  बागलकोट–कोल्हापूर बस आम्ही पकडली. मी लहान आणि बारीक असल्यामुळे आधी आत शिरलो आणि तीन जणांची सीट पकडली.

त्या क्षणी मला प्रचंड समाधान वाटले. एवढ्या गर्दीत आमच्या पाच जणांच्या कुटुंबाला बसायला जागा मिळाली होती — आणि ती मी मिळवली होती.

पण त्या सीटवर कुशन नव्हते.

थोड्या वेळाने लक्षात आले की ती सीट इतकी सहज मिळाली त्याचे कारणच ते होते — त्या सीटवर कुशन नव्हते म्हणून कोणी तिथे बसायला तयार नव्हते.

त्या गोंधळात , त्या सीटवर बसता बसता माझी खूप ठेवणीतील चांगली हाफपॅण्ट फाटली.

सुदैवाने आम्ही एका छोट्या बोचक्यात काही तांदूळ आणि पोहे घेतले होते. तेव्हा कर्नाटकातून महाराष्ट्रात तांदूळ किंवा पोहे आणण्यावर बंदी होती. (विश्वास बसतोय?)

तेच बोचके आम्ही सीटवर कुशनसारखे ठेवले — त्यामुळे बसणे थोडे सोपे झाले. आणि राज्य सीमेवर तपासणी झाली तेव्हा ते बोचके आमच्या खाली असल्यामुळे इन्स्पेक्टरच्या नजरेतही आले नाही.

नंतर अनेक वर्षांनी पुन्हा बदामीला गेलो तेव्हा त्या गुहा, शेषशायी विष्णूची मूर्ती आणि इतर पट्टडकल वगैरे स्थळातील शिल्पे जास्त वेळ देऊन नीट पाहता आली. तेव्हा लक्षात आले की आपण १९७४ मध्ये काय पाहिले होते — आणि काय पाहणे राहून गेले होते.

पण त्या पहिल्या बदामी प्रवासाची आठवण अजूनही वेगळीच आहे.

मोठ्या ऐतिहासिक घटना त्या काळात घडत होत्या — युद्ध, महागाई, रेल्वे संप.

पण त्या प्रवासाची आठवण काढली की माझ्या डोळ्यासमोर येतात — बसची गर्दी, तांदळाचे बोचके, आणि एका सीट मिळाल्याचा छोटा विजय.

कदाचित जीवन असेच असते — मोठ्या घटनांच्या सावलीत, लहान आनंद शोधत पुढे जाणारे.

त्या काळात आमची स्वप्नेही फार मोठी नव्हती. कधी कधी जेवताना वडील दोन लाख रुपयांची लॉटरी लागली तर काय करायचे याची कल्पना मांडत. आजच्या काळात ती रक्कम लहान वाटेल; पण त्या वेळी ती आमच्यासाठी मोठे भविष्य होते. कदाचित म्हणूनच १९७० च्या दशकाच्या माझ्या आठवणीत मोठ्या ऐतिहासिक घटना कमी दिसतात — आणि जास्त आठवतात बागलकोटचे बसस्थानक, तांदळाचे बोचके, आणि एका सीट मिळाल्याचा छोटा विजय. 

 मे १९७४. रेल्वे संपामुळे देश ठप्प झाला होता. आमच्यासाठी इतिहास त्या दिवशी बागलकोटच्या बसस्थानकावर उभा होता.

---

These reflections are mine; AI was used as a thinking and editing aid.
हे विचार माझे आहेत; विचारप्रक्रिया आणि मांडणीसाठी AIची मदत घेतली आहे.

हे मराठीत का घडले नाही? Why Nineteenth-century French Novelists Were So Often Obsessed With Painters and Painting

 Anka Muhlstein, 'The Pen and the Brush: How Passion for Art Shaped Nineteenth-Century French Novels', 2017:

"I have often wondered why nineteenth-century French novelists were so often obsessed with painters and painting, while in the 1700s Diderot was the only writer of his generation to take an interest in art criticism. What a striking contrast that not one well-known novelist of the 1800s failed to include a painter as a character in his work. This is fair enough for Balzac and Zola, who had ambitions to bring every aspect of society to life, but read Stendhal, Flaubert, the Goncourt brothers, Anatole France, Huysmans, Maupassant, Mirbeau, and of course Proust, and you enter a world in which painting is surprisingly important. What is more, all these novelists explored not only how a painter sees things but also how he looks at them, and this produced a new way of writing. “I would just have liked to see you dismantle the mechanism of my eye. I enhance the image, that much is sure, but I don’t enhance it as Balzac does, any more than Balzac enhances it as Hugo does,” Émile Zola told his protégé Henry Céard, highlighting the visual nature of novels at the time.¹ This was essentially a French phenomenon; it has no real equivalent in England, Germany, or Russia. In the United States, it was not until the end of the century that painting became a literary subject in the work of Henry James. In England, Woolf would be the first to write about the influence painting had on literature...."

हे मराठीत का घडले नाही , फ्रेंच कादंबरीचा मोठा प्रभाव ह ना आपटे यांच्या सारख्या लेखकांवर असून सुद्धा ? वि का राजवाडे, विलास सारंग त्यांच्या अत्यंत प्रभावी समीक्षेत सुद्धा याचा उल्लेख सुद्धा करीत नाहीत. 

The Raising of the Cross, 1610-1638 by Peter Paul Rubens

 Gustave Flaubert – Madame Bovary (1857)

Referenced painting: The Raising of the Cross by Rubens and various religious images

Importance: In scenes such as Emma’s visit to the Rouen cathedral, Flaubert weaves references to sacred paintings and stained glass. Emma’s romantic and aesthetic ideals are informed by her exposure to religious and historical art, reflecting her escapist tendencies.

 

Looking at Picture, Smoking It and Turning It Into Nocturne By An Old Master!

 James Hall, TLS, May 2025:

"...A trickle of late-medieval night scenes – the finest being Taddeo Gaddi’s greyscale fresco of the annunciation to the shepherds in a blaze of divine light (c.1330) – became a flood in the seventeenth century, when Adam Elsheimer and Georges de La Tour specialized in starkly lit night scenes, and Caravaggio and Rembrandt spot-lit faces in what passes for perpetual night. Illuminated by moon, torch, bonfire, hearth, candle or lamp, night enabled artists to create drama, mystery, fear and awe; sentience became more secretive, imbued with visionary or nightmarish intensity. The trick was not to make the dark stretches feel turgid or slapdash, with luminous heads becoming Orpheus-like floaters on bituminous seas. This was almost inevitable, however, as successive layers of varnish and tobacco smoke could transform any picture into a nocturne: Hogarth’s print of Father Time has him blowing pipe smoke over a painting to make it look old. The passage of time darkened the “Mona Lisa”, thereby enabling Walter Pater to dub her a vampire and “diver in deep seas” who “keeps their fallen day about her”...."

Time Smoking a Picture, 1761 by William Hogarth deals with art connoisseurs and their mislead enthusiasm for old master paintings of any quality or lack thereof, because of the popular notion that 'time' both improved and mellowed art. William Hogarth's portrayal of time and his activities is less than flattering. He sits upon a statue he has utterly destroyed. A severed hand points directly to time's ever darkening varnish. 'Time' meanwhile is viewing a painting which he blackens and obscures with the voluminous smoke from his pipe. He has also carelessly ripped a great hole in the canvas with his scythe.

Time Smoking a Picture is an original engraving printed upon early nineteenth century wove paper and with large, full margins as published by William Heath in 1822. This is a fine, original example of the satirical art both designed and engraved by the British artist, William Hogarth.

 

By Retaining One’s Childhood Love of Such Things...

George Orwell, Some Thoughts on the Common Toad, April 1946:

I think that by retaining one’s childhood love of such things as trees, fishes, butterflies and — to return to my first instance — toads, one makes a peaceful and decent future a little more probable, and that by preaching the doctrine that nothing is to be admired except steel and concrete, one merely makes it a little surer that human beings will have no outlet for their surplus energy except in hatred and leader worship.

 Frogs in a pond, by Watanabe Shotei, late 19th-early 20th century

करिअरिस्टांची अखेर आणखी कशी असते?..J. Robert Oppenheimer and Many of Us

 लेखक: दत्तो वामन पोतदार (१८९०-१९७९) , ऑगस्ट १९४५, वाङ्मय शोभा 

Isaiah Berlin:

 "The German poet Heine, in one of his famous writings, told us not to underestimate the quiet philosopher sitting in his study; if Kant had not undone theology, he declared, Robespierre might not have cut off the head of the King of France.",

दुर्गा भागवत, 'इरावती कर्वे', "आठवले तसे", १९९१-२०१४:

"... पुणे विद्यापीठाचे कुलगुरूपदही त्यांना मिळाले नाही. अखेर त्यांची परिपूर्ती त्यांच्या लेखात त्यांनी म्हटल्याप्रमाणे आनंदची 'आई' होण्यात नव्हती, तर मातृत्वाचा डौलही ठिसूळच होता का? अखेर परिपूर्ती होती ती मोठ्या नोकरीतच ना? खोट्या प्रतिष्ठेतच ना? ही परिस्थिती त्यांच्या वाट्याला आली. आयुष्यच सरले त्याला काय करणार? नाहीतर त्यांची इच्छापूर्ती हीच परिपूर्ती ठरली असती. करिअरिस्टांची  अखेर आणखी कशी असते?"

Ray Monk , ‘Inside the Centre: The Life of J. Robert Oppenheimer ‘, 2012:

“…There was no group to whom he could point and say, ‘These are my people’, and not just because of his ambivalence about his Jewish background. It was also because that background itself, regardless of Oppenheimer’s feelings about it, could not have provided him with the sense of belonging and, therefore, the sense of identity that Rabi thought was missing in him. Rabi, despite his lack of religious beliefs, was Jewish in a fairly straightforward and unambiguous way; the Jews simply were ‘his people’. Theirs was the community to which he belonged. One cannot say the same about Oppenheimer. The sense in which he was Jewish, the sense in which he did – and did not – come from, and belong to, a Jewish community, is far more complicated and, as Rabi has perceptively noted, crucial in understanding the fragility of his sense of identity….”

हे वाचून मला वाटले , हीच अवस्था आपल्या कित्येकांची आहे... १९४७ नंतर , गोपाळ गणेश आगरकरांचा असलेला महाराष्ट्रातील शिकलेल्या लोकांवर असलेला प्रचंड प्रभाव  , धर्माची आपल्या अंतरमानसावरील ढिली पडलेली पकड यामुळे आपली ओळख काय असे मूलभूत प्रश्न आपल्यासमोर उभे आहेत ... 

Aristotle in Exile

Edith Hall, 'Facing Down the Furies: Suicide, the Ancient Greeks, and Me', 2024:

"...And what a different example was set by Socrates’ student Aristotle, who died in exile from his chosen homeland of Athens! (He was originally from northern Greece.) Aristotle’s denial that the gods interested themselves in human affairs and his scientific approach to the world made him vulnerable to prosecution on religious grounds. Once his former student Alexander the Great was dead, the Macedonians’ enemies in Athens seized their opportunity and charged Aristotle with impiety, the same crime for which Socrates had been prosecuted eight decades previously. But Aristotle did not court execution and martyrdom as Socrates had done.

In his early sixties, Aristotle was suffering from a serious stomach complaint, probably cancer, but he was not a man to give up on life. He took refuge on the estate belonging to his mother’s family in Chalcis, on the island of Euboea. His companion Herpyllis, mother of his son Nicomachus, accompanied him. Aristotle died there in 322 BCE. He must have been anxious, and he must desperately have missed the life of the Lyceum (the Athenian institute for advanced study he had founded) and the friendship of his confidant and colleague Theophrastus, whom he had left in charge.

But the move to Chalcis provided Aristotle with a beautiful home, complete with garden and guest house, in which to prepare for the death his medical knowledge as a doctor’s son probably led him to expect. He derived emotional sustenance from reading literary works: in one moving fragment, written toward the end of his life, he says that he enjoys the old myths increasingly “the older and more isolated I become.” And Chalcis was and still is a healthful, breezy seaside town. It is cheering to think that in his final illness, Aristotle would have taken his last walks along the long sunny promenade, perhaps with Herpyllis and his children, Nicomachus and Pythias, to discuss how best to face the prospect of his death and their future without him. Grief when a much-loved person dies is the worst emotional pain most humans undergo, and it is worth preparing ourselves for it. By choosing exile over execution, Aristotle ensured that his family knew how hard it was for him to leave them...."

ChatGPT imagined Aristotle would have taken his last walks along the long sunny promenade, perhaps with Herpyllis and his children, Nicomachus and Pythias, 

परितृप्ता: एक नायिका, दोन कलावंत – Dinanath Dalal and B. S. Mardhekar (His 70th Death Anniversary)

मर्ढेकरांना जाऊन आज सत्तर वर्षें झाली.... (१/१२/१९०९- २०/३/१९५६) 

ही पोस्ट ChatGPT च्या मदतीने तयार केली आहे . 

भारतीय सौंदर्यशास्त्रात नायिकेचे अनेक प्रकार सांगितले गेले – वासकसज्जा, अभिसारिका, खण्डिता, स्वाधीनपतिका... आणि त्यांच्यात एक आहे – "परितृप्ता". ही ती स्त्री आहे जी प्रेम, सहवास, मातृत्व आणि जीवनाच्या कष्टातून तृप्त झाली आहे. तिच्या शरीरात थकवा असतो, पण मनात समाधान. ती आकांक्षा सोडून पूर्णतेच्या अवस्थेत पोचलेली असते.

या "परितृप्ता" नायिकेचं दोन कलावंतांनी भिन्न माध्यमांतून केलेलं सादरीकरण आपल्याला थक्क करतं: चित्रकार दीनानाथ दलाल यांनी १९५० च्या दीपावली विशेषांकासाठी रेखाटलेली "परितृप्ता", आणि कवी बा. सी. मर्ढेकर यांची श्रमशील स्त्रीवरची कविता:

बोंड कपाशीचे फुटे,
उले वेचतांना ऊर;
आज होईल का गोड
माझ्या हाताची भाकर!

भरे भुइमूग-दाणा,
उपटतां स्तन हाले;
आज येतील का मोड
माझ्या वालांना चांगले!

वांगी झाली काळी-निळी,
काटा बोचे काढताना;
आज होतील का खुशी
माणसं गं जेवताना!

(मर्ढेकरांची कविता, पृष्ठ 64, 1959/1977) 

  दीपावली १९५० च्या अंकात मुखपृष्ठाव्यतिरिक्त सहा नायिकांची चित्रे आहेत , त्यातील एक आहे परितृप्ता... 

कलाकार : दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ

सौजन्य आणि आभार :
महाराष्ट्र राज्य मराठी विकास संस्था, चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार 

दलाल यांनी रेखाटलेली स्त्री ग्रामीण आहे. तिचा नवरा शेतावरून परततो आहे. त्याच्या हातात गुरांच्या दोऱ्या आहेत, मिठीत बालक आहे. त्या स्त्रीच्या चेहऱ्यावर ओढ नाही, संशय नाही, नाट्य नाही – फक्त एक निवळलेली शांतता आहे. तिच्या देहबोलीत मातृत्व आहे, सत्व आहे, आणि विश्रांतीही आहे. ती "परितृप्ता" आहे – कारण तिचं कुटुंब पूर्ण आहे, प्रेम पुरेसं आहे, जीवन समोर आहे.

मर्ढेकरांची स्त्री याहून काहीशी वेगळी आहे – तिच्या शरीरात श्रम आहेत, तिच्या प्रश्नांत आकांक्षा आहे. ती जरा अधिक खोल ग्रामीण वास्तवात असते. तिच्या हाताची भाकर गोड होईल का? तिच्या वालांना मोड येतील का? तिच्या माणसांना जेवताना खुशी मिळेल का? – हे अजून घडायचं आहे. ती परितृप्त झाली नसली, तरी परितृप्त होण्याच्या उंबरठ्यावर आहे. त्या तृप्तीचं स्वप्न तिच्या मनात आहे.

दलाल त्या क्षणाचं चित्र देतात – परितृप्तेचा क्षण. मर्ढेकर त्या क्षणापर्यंत पोचायचा मार्ग दाखवतात – परितृप्तीची आशा.

एकाच नायिकेचं दोन भिन्न अंशांमधील दर्शन. एक स्थिरचित्र, एक चालता भाव. एक विश्रांती, एक प्रश्न. पण दोघेही – दलाल आणि मर्ढेकर – त्या स्त्रीला केवळ सौंदर्याच्या किंवा करुणेच्या चौकटीत ठेवत नाहीत. ती कर्ती आहे, ती देणारी आहे, आणि तरीही ती प्रेमाची भुकेलीही आहे.

भारतीय कला ही अशीच असते – जिथे रांगोळीतही श्रम आहे, आणि कवितेतही घाम आहे. "परितृप्ता" नायिका हे त्या रसांची साक्ष आहे – दोन कलावंतांनी दोन दिशांनी मांडलेली, पण एका स्त्रीच्या गाभ्याशी पोचणारी.

 

रॉकेलसाठी मिरजभर वणवण...Rabbit Was Rich. We Were Looking for Kerosene.

सध्या आखाती युद्धामुळे घरगुती वापराच्या गॅसबद्दल X वर तुफान चर्चा चालू आहेत.

आज मी सुद्धा गॅसला नंबर लावला आहे. बघू काय होते ते. पण ह्या सगळ्यामुळे मला १९७० च्या दशकाची आठवण झाली.

त्या दशकाच्या सुरुवातीला आमच्या घरात स्वयंपाकासाठी चार साधने होती — एक शेगडी, एक चूल, एक वातीचा रॉकेल स्टोव्ह आणि एक आवाजाचा रॉकेल स्टोव्ह. जवळच्या वखारीत सांगितले की कोळशाचे पोते मिळत असत. ते आम्ही शेगडी आणि चुलीसाठी वापरत असू. गोष्टी बर्‍यापैकी सुरळीत चालल्या होत्या.

अचानक एके काळी कोळसा मिळणं बंद झालं. (Coal Mines Nationalisation Act 1973 मुळे भारतातील कोळसा उद्योग मोठ्या प्रमाणावर सरकारकडे गेला. या बदलामुळे काही काळ: वितरण व्यवस्था बदलली, खाजगी खाणी बंद/पुनर्रचना, वाहतूक आणि पुरवठा विस्कळीत. म्हणून अनेक शहरांत कोळसा मिळण्यात अडचणी आल्या. घरगुती वापरावर त्याचा परिणाम झाला.)

LPG बाजारात आला होता, पण माझ्या वडलांना त्याच्या सुरक्षिततेबद्दल खात्री नव्हती, म्हणून त्यांनी तो आणला नाही.

आता आमचं घर पूर्णपणे रॉकेलवर चालू लागलं. सुरुवातीला ते इथून तिथून मिळत होतं. पण मग १९७१ च्या डिसेंबरमध्ये मोठं युद्ध झालं आणि १९७३ ला आला तो oil price shock.

त्या काळातली घबराट अमेरिकेत कशी होती हे John Updike यांनी Rabbit Is Rich (1981) मध्ये एका वाक्यात पकडलं आहे —

“The fucking world is running out of gas.”

ह्या सगळ्याचा परिपाक असा झाला की रॉकेल बाजारातून हळूहळू अदृश्य व्हायला लागलं. कधी इथे मिळे, कधी तिथे. कुठे मिळतंय यावर सतत लक्ष ठेवावं लागे. बहुतेक १९७३ च्या उन्हाळ्यात परिस्थिती चांगलीच चिघळली. रॉकेल अनेकदा मिळेनासं झालं.

माझ्या स्पष्टवक्त्या वडलांनी एके दिवशी मला (वय १२) आणि माझ्या भावाला (वय १०) सांगितलं —
“आज जर तुम्ही रॉकेल आणलं नाही तर उद्या घरात स्वयंपाक होणार नाही!”

त्या वेळी माझी आई बहुतेक मिरजेत नव्हती; परीक्षेसाठी पुण्याला गेली होती.

आम्ही अंघोळ करून डबे घेऊन घराबाहेर पडलो आणि मिरजभर फिरायला सुरुवात केली. आमच्यासारखे अजून बरेच लोक रॉकेलच्या शोधात फिरत होते. त्या वर्षी आमची परीक्षा संपली होती — मी आठवीत, भाऊ सहावीत.

उन्हाळ्याची ती सकाळ अजूनही डोळ्यासमोर उभी राहते. टारचे रस्ते, कडक ऊन, आणि हातात रिकामे डबे.

मिरजभर फिरूनही आम्हाला रॉकेल मिळाले नाही. पुढे काय झाले ते नीट आठवत नाही — कदाचित त्या धक्क्यामुळे माझ्या मेंदूने पुढचे काही दिवस आठवणीतूनच काढून टाकले असावेत. पण दुसऱ्या दिवशी घरात जेवण झाले होते — हे मात्र आठवतं.

माझे आईवडील आम्हाला सांगत असत की त्यांच्या आर्थिक चणचणीच्या १९६० च्या आसपासच्या वर्षांत त्यांनी कधी कधी भेळ खाऊन दिवस काढले होते.

त्या सगळ्याच्या तुलनेत माझी परिस्थिती आज खूपच चांगली आहे. आज दुसरा गॅस सिलिंडर वापरायला काढला आहे — तो किमान दोन-तीन महिने जाईल. Microwave आहे.

एकूण ठीकच आहे.

जग बदलल्यासारखं दिसतं. पण कधी कधी जाणवतं — परिस्थिती पुन्हा पुन्हा परत येते.

नीचैर्गच्छत्युपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण।

 

When I Worked in Tea Gardens of Assam

 

 

मे २०२४ मध्ये हे चित्र ट्विटर वर पाहिले आणि थोडा निराश झालो.... 

मी आसाम मध्ये १९८९-९२ मध्ये चहाच्या बागांच्या ऑफिस मध्ये कामाला होतो...बागेत चहाची पाने काढण्याची काम करणाऱ्या स्त्रिया मला चांगल्या माहित होत्या, त्यातील एक आमच्या घरी कामाला सुद्धा होती... 

वास्तवात त्या स्त्रियात आणि  चित्रातील स्त्रियांमध्ये काही साम्य मला तरी वाटत नाही. आसाम मधील कामगार स्त्रियांमध्ये अ‍ॅनिमिया मोठ्या प्रमाणात होता, अनेक  स्त्रिया मद्यपी होत्या, तांबूल सेवन करणाऱ्या होत्या (आसामी तांबूलचा वास मला सहन होत नसे)... मलातरी बहुतेक सगळ्या गरीब आणि गांजलेल्या वाटत, त्यांचे आणि आमचे जीवन अतिशय वेगळे आहे असे मला वाटत असे... 

पूर्वीच्या काळात ब्रिटिश आणि भारतीय प्लँटर्स नी त्यांचा लैंगिक फायदा सुद्धा घेतला होता असे म्हणत (मी सुद्धा तशा गोष्टी माझ्या काही विद्यमान कलिग्ज बद्दल ऐकल्या होत्या) ... आजही आसाम मध्ये, क्वचित, ब्रिटिश प्लँटर्सची संतती किंवा त्यांची पुढची पिढी त्यांच्या त्वचेचा/डोळ्याचा/केसाचा रंग पाहून ओळखू येते... बऱ्याच अशा स्त्रियांना त्या पुरुषांनी नंतर 'सोडून' दिले आणि त्या 'single parent' झाल्या... 

Julie Christie ह्या जगप्रसिद्ध अभिनेत्रीची विकिपीडिया एन्ट्री पहा: "...Christie was born on 14 April 1940 at Singlijan Tea Estate, Chabua, Assam, British India, to Rosemary, a Welsh-born painter and Frank, who ran the tea plantation where she grew up. She has a younger brother, Clive, and an older (deceased) half-sister, June, from her father's relationship with an Indian tea picker on his plantation..."

आज २०२४ साली मी जवळजवळ ४० वर्षांपूर्वीच्या लिहलेल्या गोष्टी कदाचित चांगल्या साठी बदलल्या असतील

25 Years After Bamiyan Buddhas...So richly and brightly were they decorated that...

 25 years ago, The Taliban began the destruction of the Bamiyan Buddhas on March 2, 2001, and completed the demolition over several days that same month

 Edmund Richardson, “Alexandria: The Quest for the Lost City”, 2021:

“…The gigantic Buddhas were almost 1,500 years old. The smaller Buddha, 115 feet tall, was constructed in the middle of the sixth century ad. The larger Buddha, which stood even taller, at 174 feet, joined it around half a century later. The Buddhas did not mark a serene pilgrimage site on the edges of the known world: Bamiyan was, at the time, a riotous stop on the Silk Road. The Buddhas were painted in wild, vivid colours: incandescent red for the larger and blinding white for the smaller. So richly and brightly were they decorated that the Chinese traveller Xuanzang thought one of them was made entirely of brass.

But Buddhism had been swept out of Afghanistan in the wake of the Islamic conquest of the region. Not even the stories remained....

...Standing at the foot of the smaller Buddha, Masson spotted a flight of stairs ascending into the rock walls. He followed them uncertainly. The passageway was narrow and dark, carved out of the red stone of the cliffs. The walls and ceiling seemed to press in on him. Masson climbed higher and higher. The only light came from narrow slits cut in the rock.⁷² Through them, he caught glimpses of the Buddha: a fold of drapery, a gigantic arm, a pendulous earlobe. Outside, the world was hushed and still. A few plumes of black smoke rose on the wind.

Then Masson emerged into the light above the Buddha’s head and saw a world more beautiful, and stranger, than he had ever dared to imagine. Outside, the winter sun shone on clear, bright drifts of snow. Close to the top of the cliff-face, within the caves, lapis lazuli and gold shimmered in shafts of sunlight. Everywhere Masson looked there were domes, intricate carvings and impossibly beautiful paintings. This was no footnote in history: this was an entire lost civilisation, unknown to western scholarship. It was like seeing colour for the first time: he realised that here in Afghanistan, there was a whole world of wonders waiting to be discovered.

Masson was dizzy with awe. Even his sketches, after years of sober black and white, suddenly spring into full colour. At that moment, looking down on Bamiyan, he knew that he wanted to tell the story of Afghanistan. He had no idea how: he knew that he was ‘standing only on the threshold of discovery’.⁷⁵ But, inside, his heart was dancing. ‘Inveni portum,’ he scribbled on a pencil sketch of the caves. ‘Spes et Fortuna valete.’ ‘I have reached safe harbour. Farewell, hope and fortune. You have played your games with me: now, play them with others.’

That night, the sky was full of falling stars…”

(Charles Masson is the central figure in Edmund Richardson’s book Alexandria: The Quest for the Lost City, described as an ordinary, working-class Englishman who deserted the East India Company army to become a renowned 19th-century explorer, archaeologist, and spy in Afghanistan. He is credited with discovering the ancient city of Alexandria Beneath the Mountains.)

 

a 19th-century lithograph by French artist Xavier Raymond depicting the two colossal Bamiyan Buddhas