माझ्या अगदी बालपणाचं मिरज ( १९६४- १९६९) आजही माझ्या मनात सर्वप्रथम एका छोट्या चौकाच्या रुपात येतं—चार रस्ते जिथे भेटतात, तिथं एक वाकडा, जेमतेम जिवंत असलेला वृक्ष उभा आहे. त्या झाडाला पक्ष्यांचं घर नव्हतं, फुलांचा बहर नव्हता, आणि सावली तर कसलीच नव्हती. ते झाड जणू निसर्गापेक्षा दुसऱ्याच जगासाठी जगत होतं—सिनेमांच्या पोस्टर्ससाठी.
आम्हाला तेव्हा चित्रपट क्वचितच पाहायला मिळायचे; पण काय चित्रपट लागले आहेत याचा दर आठवड्याला अंदाज मला त्या झाडापुरताच होता. माझ्या दृष्टीने ते झाड माहितीचं केंद्र होतं—कुतूहलाचं, कल्पनांचं, आणि न पाहिलेल्या जगाचं.
त्या झाडाच्या मागे पाठीमागेच उभं होतं दत्त मंदिर—दगडी भिंती, उंच छत, जाड दारे, आणि आतल्या थंड अंधारात लपलेली राजा रवि वर्माच्या चित्रांची जगमगाट. बाहेर मिरजची गरम संध्याकाळ, आणि आत थंडगार शांती; बाहेर झगझगीत पोस्टर्स, आत पौराणिक सौंदर्य.
माझ्या आयुष्यात दृश्यसंस्कृतीचे हे दोन ध्रुव एकाच ठिकाणी भेटले—रवि वर्माच्या आदर्शित सौंदर्याचा अंधारातला श्वास आणि हिंदी सिनेमाच्या रंगीबेरंगी स्वप्नांचा उन्हातला गोंगाट. आज मागे वळून पाहताना वाटतं—हा चौक माझ्या आयुष्याचा पहिला कला-दालन होता, जिथे ‘उच्च’ आणि ‘लोकप्रिय’ कलेत काहीच भेद नव्हता.
आई आम्हाला जवळच्या बागेत घेऊन जायची, दत्ताच्या देवळात घेऊन जायची आणि माझी नजर नेहमी त्या झाडाच्या दिशेने प्रथम फिरायची. कोणता हिरो? कोणती नायिका? कोणते रंग? ते रंग खोदून सांगत असत—“हा चित्रपट मोठा आहे”, “हा विनोदी असेल”, “ही कथा प्रेमाची दिसते”… मी चित्रपट पाहत नव्हतो, पण माझ्या कल्पनाशक्तीने त्या पोस्टर्समधले सारे प्रसंग पूर्ण करून घेतले होते. स्वप्न बघायला परवानगी कोण रोखू शकतो?
आणि मग मंदिरातली चित्रं. रवि वर्माच्या प्रतिकृती त्या काळी महाराष्ट्रभर पसरलेल्या होत्या, पण त्या दगडी भिंतीवरील प्रतिमा माझ्यासाठी केवळ देव नव्हत्या—त्या रंगरेषांची भाषा होती, शांततेची आणि भव्यतेची ओळख होती. बाहेर पोस्टर्सच्या जगात नायकांच्या मुठी उंचावलेल्या, नायिकांचे ओढे फडफडणारे, अक्षरांचा आरडाओरडा; आत मात्र गजगौरींची प्रसन्न नजर, लक्ष्मीचा कोमल अंगकाठीवरचा प्रकाश, आणि राम-सीतेच्या चेहऱ्यांवरील अखंड संयम.
त्या चौकात माझ्या डोळ्यांसमोर दोन भारत उभे राहत—एक आदर्शांच्या संगमरवरी शांततेतला, आणि एक रंगीबेरंगी स्वप्नांच्या गोंगाटातला.
हे दोन्ही अनुभव—रवि वर्म्याच्या सौंदर्य-दर्शनाचा थरार आणि पोस्टर कलाचा आवेश—माझ्या आत काही तरी मूलभूत रोवून गेले. कदाचित आजही मला रंग, दृश्यं, नर्तक, नायिका, दृश्यकला, किंवा दीनानाथ दलाल यांच्या चित्रांचा शृंगार—सगळं इतकं जिवंत का वाटतं—त्याचं उत्तर त्या चौकात दडलेलं आहे.
“वेड्याचं घर उन्हात.” खरंच, भारतात सिनेमा हे एक सार्वजनिक वेड आहे—उन्हात, धुळीत, गर्दीत उभं राहून आपण त्याचं स्वप्न बघत आलो. चित्रपट पाहिला की नाही हा प्रश्न नव्हता—पोस्टर पाहणं हीच एक घटना होती.
आज आपण म्हणतो की लोकप्रिय कला ही ‘कमी’ आणि शास्त्रीय कला ‘जास्त’. पण माझ्या बालपणाने मला एका गोष्टीची शिकवण दिली—दृश्यकला ही श्रेणींमध्ये विभागायची नसते. ती अनुभवायची असते. रंग हे समान असतात—देवळाच्या भिंतीवर असो किंवा चौकातील झाडावर.
म्हणूनच आजही मी त्या क्षणाकडे परत जातो—उन्हात उभ्या पोस्टर्सच्या झाडापाशी, आणि थंड दगडी मंदिराच्या अंधारातल्या रवि वर्म्याकडे.
कला हे दोन्ही आहे—उन्हाचा झगमगाट, आणि अंधाराची शांती. आणि त्या चौकाने मला दोन्ही भेट दिलं. त्या चौकाने मला शिकवलं — कला जिथे आहे तिथे जीवन खोल होतं.
Art by ChatGPT
