मेघदूत: "नीचैर्गच्छत्युपरि च दशा चक्रनेमिक्रमेण"

समर्थ शिष्या अक्का : "स्वामीच्या कृपाप्रसादे हे सर्व नश्वर आहे असे समजले. पण या नश्वरात तमाशा बहुत आहे."

G C Lichtenberg: “It is as if our languages were confounded: when we want a thought, they bring us a word; when we ask for a word, they give us a dash; and when we expect a dash, there comes a piece of bawdy.”

C. P. Cavafy: "I’d rather look at things than speak about them."

Martin Amis: “Gogol is funny, Tolstoy in his merciless clarity is funny, and Dostoyevsky, funnily enough, is very funny indeed; moreover, the final generation of Russian literature, before it was destroyed by Lenin and Stalin, remained emphatically comic — Bunin, Bely, Bulgakov, Zamyatin. The novel is comic because life is comic (until the inevitable tragedy of the fifth act);...”

सदानंद रेगे: "... पण तुकारामाची गाथा ज्या धुंदीनं आजपर्यंत वाचली जात होती ती धुंदी माझ्याकडे नाहीय. ती मला येऊच शकत नाही याचं कारण स्वभावतःच मी नास्तिक आहे."

".. त्यामुळं आपण त्या दारिद्र्याच्या अनुभवापलीकडे जाऊच शकत नाही. तुम्ही जर अलीकडची सगळी पुस्तके पाहिलीत...तर त्यांच्यामध्ये त्याच्याखेरीज दुसरं काही नाहीच आहे. म्हणजे माणसांच्या नात्यानात्यांतील जी सूक्ष्मता आहे ती क्वचित चितारलेली तुम्हाला दिसेल. कारण हा जो अनुभव आहे... आपले जे अनुभव आहेत ते ढोबळ प्रकारचे आहेत....."

Kenneth Goldsmith: "In 1969 the conceptual artist Douglas Huebler wrote, “The world is full of objects, more or less interesting; I do not wish to add any more.”1 I’ve come to embrace Huebler’s ideas, though it might be retooled as “The world is full of texts, more or less interesting; I do not wish to add any more.” It seems an appropriate response to a new condition in writing today: faced with an unprecedented amount of available text, the problem is not needing to write more of it; instead, we must learn to negotiate the vast quantity that exists. How I make my way through this thicket of information—how I manage it, how I parse it, how I organize and distribute it—is what distinguishes my writing from yours."

Tom Wolfe: "The first line of the doctors’ Hippocratic oath is ‘First, do no harm.’ And I think for the writers it would be: ‘First, entertain.’"

विलास सारंग: "… इ. स. 1000 नंतर ज्या प्रकारची संस्कृती रुढ झाली , त्यामध्ये साधारणत्व व विश्वात्मकता हे गुण प्राय: लुप्त झाले...आपली संस्कृती अकाली विश्वात्मक साधारणतेला मुकली आहे."

Wednesday, August 19, 2026

रवि वर्मा मंदिराचा थंड अंधार आणि उन्हातलं पोस्टर्सचं झाड...My Journey of Love of Visual Art Started There

 माझ्या अगदी बालपणाचं मिरज ( १९६४- १९६९) आजही माझ्या मनात सर्वप्रथम एका छोट्या चौकाच्या रुपात येतं—चार रस्ते जिथे भेटतात, तिथं एक वाकडा, जेमतेम जिवंत असलेला वृक्ष उभा आहे. त्या झाडाला पक्ष्यांचं घर नव्हतं, फुलांचा बहर नव्हता, आणि सावली तर कसलीच नव्हती. ते झाड जणू निसर्गापेक्षा दुसऱ्याच जगासाठी जगत होतं—सिनेमांच्या पोस्टर्ससाठी.

आम्हाला तेव्हा चित्रपट क्वचितच पाहायला मिळायचे; पण काय चित्रपट लागले आहेत याचा दर आठवड्याला अंदाज मला त्या झाडापुरताच होता. माझ्या दृष्टीने ते झाड माहितीचं केंद्र होतं—कुतूहलाचं, कल्पनांचं, आणि न पाहिलेल्या जगाचं.

त्या झाडाच्या मागे पाठीमागेच उभं होतं दत्त मंदिर—दगडी भिंती, उंच छत, जाड दारे, आणि आतल्या थंड अंधारात लपलेली राजा रवि वर्माच्या चित्रांची जगमगाट. बाहेर मिरजची गरम संध्याकाळ, आणि आत थंडगार शांती; बाहेर झगझगीत पोस्टर्स, आत पौराणिक सौंदर्य.

माझ्या आयुष्यात दृश्यसंस्कृतीचे हे दोन ध्रुव एकाच ठिकाणी भेटले—रवि वर्माच्या आदर्शित सौंदर्याचा अंधारातला श्वास आणि हिंदी सिनेमाच्या रंगीबेरंगी स्वप्नांचा उन्हातला गोंगाट. आज मागे वळून पाहताना वाटतं—हा चौक माझ्या आयुष्याचा पहिला कला-दालन होता, जिथे ‘उच्च’ आणि ‘लोकप्रिय’ कलेत काहीच भेद नव्हता.

आई आम्हाला जवळच्या बागेत घेऊन जायची, दत्ताच्या देवळात घेऊन जायची आणि माझी नजर नेहमी त्या झाडाच्या दिशेने प्रथम  फिरायची. कोणता हिरो? कोणती नायिका? कोणते रंग? ते रंग खोदून सांगत असत—“हा चित्रपट मोठा आहे”, “हा विनोदी असेल”, “ही कथा प्रेमाची दिसते”… मी चित्रपट पाहत नव्हतो, पण माझ्या कल्पनाशक्तीने त्या पोस्टर्समधले सारे प्रसंग पूर्ण करून घेतले होते. स्वप्न बघायला परवानगी कोण रोखू शकतो?

आणि मग मंदिरातली चित्रं. रवि वर्माच्या प्रतिकृती त्या काळी महाराष्ट्रभर पसरलेल्या होत्या, पण त्या दगडी भिंतीवरील प्रतिमा माझ्यासाठी केवळ देव नव्हत्या—त्या रंगरेषांची भाषा होती, शांततेची आणि भव्यतेची ओळख होती. बाहेर पोस्टर्सच्या जगात नायकांच्या मुठी उंचावलेल्या, नायिकांचे ओढे फडफडणारे, अक्षरांचा आरडाओरडा; आत मात्र गजगौरींची प्रसन्न नजर, लक्ष्मीचा कोमल अंगकाठीवरचा प्रकाश, आणि राम-सीतेच्या चेहऱ्यांवरील अखंड संयम. 

त्या चौकात माझ्या डोळ्यांसमोर दोन भारत उभे राहत—एक आदर्शांच्या संगमरवरी शांततेतला, आणि एक रंगीबेरंगी स्वप्नांच्या गोंगाटातला. 

हे दोन्ही अनुभव—रवि वर्म्याच्या सौंदर्य-दर्शनाचा थरार आणि पोस्टर कलाचा आवेश—माझ्या आत काही तरी मूलभूत रोवून गेले. कदाचित आजही मला रंग, दृश्यं, नर्तक, नायिका, दृश्यकला, किंवा दीनानाथ दलाल यांच्या चित्रांचा शृंगार—सगळं इतकं जिवंत का वाटतं—त्याचं उत्तर त्या चौकात दडलेलं आहे.

“वेड्याचं घर उन्हात.” खरंच, भारतात सिनेमा हे एक सार्वजनिक वेड आहे—उन्हात, धुळीत, गर्दीत उभं राहून आपण त्याचं स्वप्न बघत आलो. चित्रपट पाहिला की नाही हा प्रश्न नव्हता—पोस्टर पाहणं हीच एक घटना होती.

आज आपण म्हणतो की लोकप्रिय कला ही ‘कमी’ आणि शास्त्रीय कला ‘जास्त’. पण माझ्या बालपणाने मला एका गोष्टीची शिकवण दिली—दृश्यकला ही श्रेणींमध्ये विभागायची नसते. ती अनुभवायची असते. रंग हे समान असतात—देवळाच्या भिंतीवर असो किंवा चौकातील झाडावर.

म्हणूनच आजही मी त्या क्षणाकडे परत जातो—उन्हात उभ्या पोस्टर्सच्या झाडापाशी, आणि थंड दगडी मंदिराच्या अंधारातल्या रवि वर्म्याकडे.

कला हे दोन्ही आहे—उन्हाचा झगमगाट, आणि अंधाराची शांती. आणि त्या चौकाने मला दोन्ही भेट दिलं. त्या चौकाने मला शिकवलं — कला जिथे आहे तिथे जीवन खोल होतं.


 Art by ChatGPT

Posted by at

No comments:

Post a Comment

Subscribe to: Post Comments (Atom)