जी ए कुलकर्णींचा ३२वा स्मृतिदिन ....Date With Destiny

#जीएकुलकर्णीं३२वास्मृतिदिन 

आज डिसेंबर ११ २०१९, जी ए कुलकर्णींचा ३२वा स्मृतिदिन

जी ए कुलकर्णी, 'घऱ', पृष्ठ २१८, 'पिंगळावेळ', १९७७:

"...  तिला एकदा तिचे घर मिळाले की मी सुटलो. मग मोडीत निघालेल्या माझ्या ठोकायंत्राची मला भीती नाही. केंव्हा का बंद पडेना ते ! मग शेजारी सिगरेटचे एक पूर्ण पाकीट असावे. एखादा दरबारी छबिना  चौघडे-तुताऱ्या वाजवत डौलाने यावा, त्याप्रमाणे वाटणारा मालकंस टेंपरेकोर्डवर तासभर उलगडत असावा. या दरिद्री जनतायुगात निःसंकोच सरदारी दिमागाने चित्रे आणि लेख छापणारे 'National Geographic' किंवा 'Realities'- सारखे एखादे मासिक हातात असावे . मग बोलावणे येऊन घेणाऱ्या , तू कसाही ये. तू दार ठोठावून ये. अगर आडदांडासारखा आत शीर.  असल्या एका सिगरेट मधून आलास तरी चालेल- नव्हे तू तसाच ये ! ते मलादेखील फार आवडेल ! ..."

(टीप: Réalités (French magazine) 1946-1981...  म्हणजे हे मासिक जीए जायच्या आधीच गेल होत!)

Artist: Jason Adam Katzenstein, The New Yorker, July 2018

दिलीप चित्रेंना जाऊन १० वर्षे झाली...Dilip Chitre, Dead For 10 Years

#DilipChitre

दिलीप चित्रे: "तुकाराम वाण्या, भेंचोद, तू खेचलंस मला मराठी भाषेच्या दलदलीत." (पृष्ठ : सोळा, प्रस्तावना, 'पुन्हा तुकराम', १९९०/१९९५)

मी: "दिलीप चित्र्या, भेंचोद, तू खेचलस मला तुकारामाच्या दलदलीत."

दुर्गा भागवत: "... दिलीप चित्रे सारखा माणूस देशीपरदेशी खूप हिंडून आला. पण आता तुकारामाकडेच परत आलाय. तुकारामालाच धरून बसलाय. आणि अगदी प्रगल्भ तऱ्हेन धरून बसलाय. त्यानं आता तुकारामाला जगाच्या नकाशावर नेऊन ठेवलंय. आता सगळं जग तुकाराम वाचेल. ही फार मोठी देणगी त्यानं आपल्याला दिलेली आहे..." 
(पृष्ठ ५६, 'ऐसपैस गप्पा : दुर्गाबाईंशी', ले: प्रतिभा रानडे, १९९८ 

DilipChitre, ‘Outlook India’, 23 March 2004:

“...During this debate, a clip from an earlier recorded interview with me in Pune was shown to the participants and the anchor, Mr. Sardesai referred to it while asking questions. Mr. Avhad, who brandished what he vouched, was a copy of Laine’s book (though it looked unlike a book), called me his (Laine’s) ‘collaborator’ on this nationally telecast debate. This is of course absurd and untrue and I could demand an apology or even threaten to sue Mr. Avhad for spreading this canard and further endanger my life since I have to live among fanatics claiming to have ‘hurt sentiments’.

But if the Mumbai and the Maharashtra  police can let the Raza Academy, the Shiv Sena, the Maratha Seva Sangh, the Sambhaji Brigade and others have their freedom of speech in instigating potential disturbances, my complaint will not cut any ice with them....

... The pluralism of Indian civilization, the syncretistic Hindu tradition, and the secular democratic Constitution of the Republic of India are under attack by extra-constitutional mobs mobilised by political parties across the board. This is the new populist culture rising in India and it carries the deadly virus of fascism.”

 

मला त्यांची सर्वात आवडलेली कलाकृती ही आहे:

एक पलड़े में नपुंसकता,
एक पलड़े में पौरुष,
और ठीक तराजू के कांटे पर,
अर्ध सत्य


 ज्यावेळी चित्रे वारले त्यावेळी मी ओळीने सात पोस्ट त्यांच्यावर ह्या ब्लॉगवर लिहल्या होत्या. डिसेंबर १६ २००९ ला मी हे लिहल:

Chitre chooses this poem of Tukaram for the last section "Farewell to Being" (असण्याचा निरोप) in his book "Punha Tukaram" (पुन्हा तुकाराम, पृष्ठ १९१).

सकळ ही माझी बोळवण करा
परतोनि घरा जावे तुम्ही

कर्मधर्में तुम्हा असावे कल्याण
घ्या माझें वचन आशीर्वाद

वाढवूनि दिलो एकाचिये हाती
सकळ निश्चिंती जाली तेथे

आतां मज जाणे प्राणेश्वरासवे
माझिया भावे अनुसरलों

वाढविता लोभ होईल उसीर ।
अवघीच स्थिर करा ठायी

धर्म अर्थ काम जाला एके ठायी
मेळविला जिही हाता हात

तुका म्हणे आतां जाली हे चि भेटी
उरल्या त्या गोष्टी बोलावया  (१६०३)

Following picture of great Saul Steinberg has appeared on this blog before.

Chitre painting the image of his great forebear, Tukaram, complete with a horn in his mouth, and Tukaram in turn places a wreath on Chitre's head for a job well done!

Artist: Saul Steinberg, The New Yorker, January 6 1962

Naked Woman On Top of a Bookcase: Alive, Stuffed or Dead?... James Thurber@125

#JamesThurber125

Today December 8 2019 is 125th birth anniversary of  James Thurber

Following is the exchange between great James Thurber and  Paris Review for the latter's issue dated Fall 1955:

"...PR: You say that your drawings often don’t come out the way you intended?

JT: Well, once I did a drawing for The New Yorker of a naked woman on all fours up on top of a bookcase—a big bookcase. She’s up there near the ceiling, and in the room are her husband and two other women. The husband is saying to one of the women, obviously a guest, “This is the present Mrs. Harris. That’s my first wife up there.” Well, when I did the cartoon originally I meant the naked woman to be at the top of a flight of stairs, but I lost the sense of perspective and instead of getting in the stairs when I drew my line down, there she was stuck up there, naked, on a bookcase.

Incidentally, that cartoon really threw The New Yorker editor, Harold Ross. He approached any humorous piece of writing, or more particularly a drawing, not only grimly but realistically. He called me on the phone and asked if the woman up on the bookcase was supposed to be alive, stuffed, or dead. I said, “I don’t know, but I’ll let you know in a couple of hours.” After a while I called him back and told him I’d just talked to my taxidermist, who said you can’t stuff a woman, that my doctor had told me a dead woman couldn’t support herself on all fours. “So, Ross,” I said, “she must be alive.” “Well then,” he said, “what’s she doing up there naked in the home of her husband’s second wife?” I told him he had me there.

PR: But he published it.

JT: Yes, he published it, growling a bit. He had a fine understanding of humor, Ross, though he couldn’t have told you about it. When I introduced Ross to the work of Peter de Vries, he first said, “He won’t be good; he won’t be funny; he won’t know English.” (He was the only successful editor I’ve known who approached everything like a ship going on the rocks.) But when Ross had looked at the work he said, “How can you get this guy on the phone?” He couldn’t have said why, but he had that bloodhound instinct. The same with editing. He was a wonderful man at detecting something wrong with a story without knowing why..."

The cartoon in the discussion does not accompany this article.

When I located the cartoon, I found it bizarre. No wonder Ross went in a tailspin.

I could not stop smiling reading Ross's query: Was the woman up on the bookcase supposed to be alive, stuffed, or dead...

Here it is:

 
 Artist: James Thurber, The New Yorker, March 16 1935

डी क्विन्सी , प्रा श्री म माटे आणि अफू....Thomas De Quincey, 160th Death Anniversary

 विलास सारंग:
"... भारतीय संस्कृतीतील वैविध्य व वैपुल्य या लेखकांनीं जसं नजरेआड केलं , त्याचप्रमाणे इंग्रजी संस्कृतीतील बंडखोर प्रवाहदेखील त्यांनी दुर्लक्षिला. एकोणिसाव्या शतकाच्या सुरवातीला इंग्रजीमध्ये रोमँटिक कवी शेली (Shelley) याच्या सांस्कृतिक बंडखोरीच उदाहरण डोळ्यांपुढे  होत, डीक्विन्सी (DeQuincey) या कलंदर लेखकाचं 'एक अफूबाज माणसाचं आत्मकथन' ही कृती होती. काव्यप्रांतात कोलरिजचं दीर्घकाव्य 'द राइम ऑफ द  एन्शंट मँऱिनर' या मध्ये कुणाही प्रयोगशील लेखकाला अद्भुताचा प्रगल्भ, गंभीर, आदिबंधात्म वापर कसा करावा याचा वस्तुपाठ मिळाला असता. परंतु संस्कृतिसंकर या प्रकारे धाडसी, प्रयोगशीललेखनासाठी वापरावा, अशी प्रेरणा या काळातील मराठी वाङ्मयात दिसून येत नाही..."
('सशक्त संस्कृती, सीमित वास्तव १८८०- १९४५', वाङ्मयीन संस्कृती व सामाजिक वास्तव, २०११)

कृतज्ञता : वाङ्मय शोभा, जानेवारी १९४३  

Artist: Corydon Bell (1894-1980), 1932

#ThomasDeQuincey

अपोलोमय वर्षात ऑस्ट्रेलियावरच्या विजयाची गुढी.....Victory Against Australia Crowned My Happy 1969

वयानुसार माझ्या या दिवसाच्या आठवणी क्षीण होत चालल्या आहेत पण तरी त्या अजून आनंद देण्याइतक्या ताज्या आहेत...५० वर्षांपूर्वी या दिवशी भारताने ऑस्ट्रेलिया ला दिल्ली च्या टेस्ट मध्ये पराभूत केले...

१९६८-६९, माझे भारत भूषण, मिरज या  प्राथमिक शाळेतील चौथीतील वर्ष समाधानकारक नव्हते. त्या वर्षी मला ती शाळा आवडत नवहती. शिक्षक आवडत नव्हते. पण जसा मी मिरज हायस्कुल ला पाचवीला गेलो तशा गोष्टी झपाट्याने बदलल्या.  मला शाळा आवडत होती. बहुतेक शिक्षक आवडत होते. वर्गातील बसायचे बेंच आवडत होते, वर्गात येणार लख्ख सूर्यप्रकाश आवडत होता, पेटी-लायब्ररी आवडत होती, मैदान आवडत होते,  चिंचेची झाडे आवडत होती, गृहपाठाच्या वह्या आवडत होत्या, प्रयोगशाळा आवडत होती, पाणी प्यायची टाकी आवडत होती... आणि शाळेतील माझ्या पहिल्याच परीक्षेत (सहामाही) माझा अनपेक्षितपणे पहिला नंबर आला होता.

घरी आर्थिक परिस्थिती 'चांगली' (आम्ही मिरजेचे १% होतो!) होती, खायला-प्यायला उत्तम मिळत होते. लाड करणारी आई होती. मी जरी बारीक असलो तरी तब्बेत चांगली होती. पुस्तके भरपूर वाचायला मिळायची. सिनेमा/ सर्कस अधून मधून. आईवडील कधीही  अभ्यास कर म्हणून मागे लागायचे नाहीत.

१९६९ च्या जुलै महिन्यामध्ये अपोलो ११ चंद्रावर उतरल्यानंतर एक चॆतन्याचे वातावरण मध्यमवर्गीय समाजात , शाळा -कॉलेजात तयार झाले होते. मानव आता जग पादाक्रांत करणार होता, त्याच्या स्वप्नांना सीमाच नव्हती, विज्ञान सगळे प्रश्न सोडवून टाकणार होता... (ह्या सगळ्याचे मागील पन्नास वर्षांत काय झाले ते जाऊदे) ... आणि मी ते विज्ञान शिकायला त्याच वर्षी सुरवात केली होती.

१९७०च्या दशकातील पेट्रोल च्या किमतींचा भडका, भयानक आणि चिकट महागाई, एक अजून न विसरलेला दुष्काळ, आणीबाणी, राजकारणातील विधिनिषेध शून्यता अजून थोडे दूर होते.

Life was good....

आणि त्याच काळात ही संस्मरणीय मॅच वर्षाच्या शेवटी घडली. रेडिओ आणि महाराष्ट्र टाईम्स मधून ती वेळ मिळेल तशी फॉलो केलीच होती. शेवटी तो २ डिसेंबर चा दिवस आला आणि भारताने मॅच जिंकली. नंतरच्या दिवशी शाळेमध्ये वर्तमानपत्रातले वाडेकर आणि विश्वनाथ चे फोटो लावलेला फलक , हार घालून उभा केला होता.

वाडेकर, विश्वनाथ, बेदी, प्रसन्ना तर माझे हिरो होतेच पण हे जग आणि त्यातील माझी शाळा सुद्धा आता जास्त आवडायला लागली होती!

सौजन्य : ESPN cricinfo

शहाजोग जो शहामृगासम?...God, Ostrich, B S Mardhekar, Samuel Beckett

 #BSMardhekarAt110

#बासीमर्ढेकर११० 

 courtesy: FB page dedicated to SAMUEL BECKETT and Quotesbuddy.com

बा सी मर्ढेकर:
"राव, सांगतां देव कुणाला,
शहाजोग जो शहामृगासम;
बोंबील तळलों सुके उन्हांत,
आणि होतसे हड्डी नरम.

छान शेकतें जगणें येथें
जगणारांच्या हें अंगाला;
निदान ढेकर करपट आणूं
द्या तुमच्या त्या शहामृगाला !"
(#४३, कांही कविता, १९५९/१९७७)

मर्ढेकर तुलना करतायत देवाची शहामृगाबरोबर...तो तसाच शहाजोग आहे म्हणून... शहाजोग म्हणजे नेमके काय?

“Creditable, reputable. 2 An epithet of a hundi which bears this word upon it, importing that the person presenting it is worthy and may be trusted with the cash ; answering to payable to bearer. 3 App. To  ruppees, &e. so manifestly good  that they may be received without any examination.”

(‘A Compendium of Molesworth’s Marathi and English Dictionary’, by Baba Padmanji, 1863)

 

पण मर्ढेकरांचा सूर थट्टेचा आहे कारण शहामृगाची प्रतिमा (चुकीची) वाळूत डोकं खुपसून बसणारा अशी आहे ... तुम्ही देवाकडे जाल त्यावेळी तो बसला असेल वाळूत डोकं खुपसून...काय उपयोग त्याच्या भरवशाचा, शहाजोगतेचा (अलीकडे शहाजोग शब्द आव आणणारा असा उपरोधात्मक वापरला जातो आणि मर्ढेकर त्यादुहेरीपणाचा उपयोग करतायत)

बेकेट सांगतायत आपल्याला माहित नाही शहामृग काय पहात. बेकेटांचा सूर, थट्टा करण्याऐवजी, मर्ढेकरांच्या 'शहाजोग देवाला' समजून घेण्याच्या वाटतो.

पण एक गोष्ट अलीकडे माझ्या लक्षात आली - मर्ढेकर देव आणि शहामृग पुल्लिंगी वापरतायत...पण शहामृगीचे आयुष्य मात्र वेगळेच आहे... तिला नाही वेळ - ना वाळूत डोकं खुपसून बसायला, ना ढेकर द्यायला...बसलीय उन्हात हड्डी नरम करत!

courtesy: FB page of National Geographic Chanel

(Still) Buy Nothing Day

#BuyNothingDay

Artist: Brian Mclachlan, The New Yorker, October 2015

Guru Dutt's Kagaz Ke Phool@60

#KagazKePhool60

Year 2019 is the 60th anniversary year of Guru Dutt's  'Kagaz Ke Phool'

"...

जाएंगे कहाँ सूझता नहीं
चल पड़े मगर रास्ता नहीं
जाएंगे कहाँ सूझता नहीं
चल पड़े मगर रास्ता नहीं
क्या तलाश है कुछ पता नहीं
बुन रहे हैं दिल ख़्वाब दम-ब-दम

 

वक़्त ने किया क्या हंसीं सितम
तुम रहे न तुम हम रहे न हम
वक़्त ने किया

"

 

Kaifi Azmi

जवळजवळ विस्मृतीत गेलेले माधव जूलियन....Madhav Julian@125

हे वर्ष कै माधव जूलियन यांचे १२५व्या जयंतीचे वर्ष आहे. 

त्यांच्या पत्नीच्या 'आमची अकरा वर्षे', १९४५/ १९९४चे परिशिष्ट वाचून माझ्या लक्षात आले की आता बहुतेक कोणीही  माधव जूलियन वाचत नाही किंवा त्यांचा सहसा उल्लेख सुद्धा होत नाही. त्यांनी लिहलेले एकही पुस्तक आज सहजपणे बाजारात उपलब्ध नाहीये.

सह्याद्री पर्वत रांगांतील आणि जवळपासच्या गांवांतील, माधव जूलियन यांनी केलेल्या कित्येक रोमहर्षक सहलींची (अनेक वेळा कित्येक मैल रात्रीसुद्धा चालत) वर्णने लीलाबाई पटवर्धनांच्या पुस्तकात आहेत. एका वर्णनात तर माधव जूलियन ताऱ्यांची स्थिती बघून किती वाजले असतील याचा अंदाज बांधायचा अनेक वेळा प्रयत्न करतात. पण माधव जूलियन यांनी त्या लेखनाला पुरेसे महत्व एक लेखक म्हणून कदाचित दिले नसल्याने , त्या विषयावरती त्यांचे पुस्तक प्रकाशित झाले नाही.

तसे झाले असते तर,  आजच्या कोलमडत्या पर्यावरणाच्या काळात त्या पुस्तकाला  एक विशेष महत्व प्राप्त झाले असते.

समोर दिसत असणाऱ्या (tangible), कंदाचित सामान्य वाटणाऱ्या पण आपल्याला रुची असणाऱ्या गोष्टी दुर्लक्ष करून, कोणत्यातरी abstract, cliched, पारंपारिक गोष्टींवर लक्ष देणे ही भारतीय मनाची जुनी सवय आहे. त्यातूनच मग भुंगा दिसतो पण पाकोळी/फुलपाखरू दिसत नाही. या बाबतीत इंग्लिश टोड, चहा पिणे वगैरे वर लिहणारे जॉर्ज ओरवेल (१९०३-१९५०) आणि माधवराव (१८९४- १९३९) यांची तुलना करून पहाण्यासारखी आहे.

एक महायुद्ध, दुसरे होऊ घातलेले महायुद्ध, स्वातंत्र्य संग्राम, रशियन क्रांती, महा फ्ल्यूची साथ, त्यांना अत्यंत परिचित असलेल्या शिक्षण क्षेत्रात होणारे बदल आणि या सर्वांमुळे भारतीय समाजात झालेली उलथापालथ माधवरावांनी पहिली. त्यांनी त्यावर सुद्धा खचितच लिहायला पाहिजे होते.

माधवरावांनी मराठी भाषा फारसी  भाषेच्या  प्रभावातून बाहेर खेचण्याचा प्रयत्न केला असे म्हणतात.  त्याचे २०१९साली काय परिणाम दिसून येतात हे मला माहित नाही पण आता मराठीवरील इंग्लिशचे (आणि हिंदीचे सुद्धा) आक्रमण आणि प्रभुत्व बघता, ते सारे प्रयत्न खेळकर आणि करमणूक वाटतात.

बा सी मर्ढेकरांनी माधव जूलियन यांच्या वर लिहलेली कविता सुद्धा एक असंग्रहित कविता म्हणून मर्ढेकरांच्या पुस्तकात येते. कै प्रल्हाद केशव अत्रे माधव जूलियन यांना रविकिरण मंडळातील रवी म्हणत. आज अत्रे असते तर त्यांनी रवी अस्ताला गेला आहे, असे कदाचित म्हटले असते. माझ्यामते त्यातील एक किरण, दिवाकर (दुर्गा भागवत, विजय तेंडुलकर अशांनी अतिशय कौतुक केलेला) हा मात्र शुक्र ताऱ्याप्रमाणे लकाकतो आहे.

आज माधवराव माझ्या सारख्या सामान्य वाचकासाठी शिल्लक आहेत ते त्यांच्या दोन-चार गुणगुणत्या येणाऱ्या कवितांमुळे.

 

You Don't See Her...Marjane Satrapi@50

#MarjaneSatrapi50


Chris Russell:
“...Works like Marjane Satrapi’s Persepolis (Pantheon) feature misleadingly simple artwork; Satrapi’s bold ink work is a subtle mask to a genius sense of kinesthetic and emotional character....”
 

Artist: Marjane Satrapi from ‘Persepolis’, 2000, her graphic autobiography