पुनश्च कोठें भट्टी, भगवन् ....B S Mardhekar in Deepawali Magazine of 1949 and Later Poetry Book

मी जसे म्हणत आलो आहे, दीनानाथ दलाल आणि रॉय किणीकर यांनी मराठीत दीपावली सुरु करून गुलाल उधळला हे नक्की...

 

सगळे प्रथितयश लेखक/कवी (जे कदाचित एकमेकांचे तोंड सुद्धा बघत नसतील) दीपावली मध्ये लिहीत होते , त्यातील एक होते बा सी मर्ढेकर, ज्यांनी एक वेगळाच दबदबा निर्माण केला होता (पु ल देशपांडेंनी त्यांच्या आणि इतर नवकवितांची प्रचंड थट्टा केली आहे "नस्ती उठाठेव" मध्ये ....पण त्याचे कारण मर्ढेकरांचा साहित्यावरील प्रचंड प्रभाव)

 

अनेक टीकाकारांनी मर्ढेकरांवर लिहताना त्यांचा विराम चिन्हे वगैरे बद्दलचा आग्रह नमूद केला आहे ... मर्ढेकरांची त्यांनी शीर्षक न दिलेली कविता पहा (त्यांनी कोणत्याच कवितेला ते दिले नाही): "जशि धोब्याची मऊ इस्तरी"....मला त्यांच्या सगळ्या कविता नुसत्या आवडत नाहीत तर गुणगुणाव्याश्या वाटतात.....ही त्यातीलच एक....

ही कविता आज तुम्हाला "मर्ढेकरांची कविता" , १९५९ (प्रथम आवृत्ती)-१९७७ (माझ्याकडील प्रत) इथे अशी आढळेल :

"जशि धोब्याची मऊ इस्तरी

तलम फिरावी सुतावरूनी,

फाल्गुनांतील चंद्रकोर तशि

मलिन मनांच्या धाग्यांवरूनी. 

 

शिणेल धोबी यदाकदाचित् ,

पडेल खाली चंद्रकोर अन् ,

सुरकुतलेल्या मनोवृत्तिंना

पुनश्च कोठें भट्टी भगवन् !"

 

ही कविता प्रथम दीपावली च्या १९४९ सालच्या दिवाळी अंकात आली , सोबतचे चित्र पहा ....

 

मजा म्हणजे पुस्तकातील आणि मासिकातील कवितेत अवघ्या दहा वर्षांत झालेला फरक, विशेषतः मर्ढेकरांच्या विराम चिन्हात....मासिकातील अर्धविराम नाहीसा झाला आहे आणि स्वल्पविराम व पूर्णविराम आले आहेत ... उपसंपादकाच्या डुलक्या का काय माहित नाही, पण भट्टी भगवन् या दोन शब्दांमध्ये मध्ये पुस्तकात विरामचिन्ह नाही.....

 

मर्ढेकर बऱ्याच ठिकाणी दुर्बोध आहेत (एवढे का दुर्बोध आहेत कुणास ठाऊक) पण विरामचिन्हे हा वेगळा विषय आहे ....

 

मला लक्षात आले आहे की दीपावली मध्ये आलेली कविता ही जास्त योग्य, अचूक आहे , "पुनश्च कोठें भट्टी, भगवन्" हेच बरोबर आहे, कारण मर्ढेकर इतर अनेक कवितात विचारतात तसे परमेश्वराला विचारत आहेत: पुनश्च कोठें भट्टी, रे  भगवंता (पूर्वी कोळशाने इस्त्री करणे इतके कटकटीचे असायचे) ...तेंव्हा पुढे मौजेने घोळ घातला आणि स्वल्पविराम उडला असे माझे मत आत्तातरी झाले आहे ....

 

शिवाय जर मर्ढेकरांना 'भट्टी शिलगवणारा ईश्वर' असा अर्थ अभिप्रेत असता, तर त्यांनी 'भट्टी-भगवन्' किंवा 'भट्टिभगवन' असा समासासारखा शब्द वापरला असता किंवा जोडशब्द, दीपावलीचा उपसंपादक मर्ढेकरांसारख्या मोठ्या कवीच्या केवळ आठ ओळीच्या कवितेत आपणहून स्वल्पविराम घालेल? मर्ढेकरांनी तो स्वतःच काढला असेल तर तो विषय स्वतंत्र आहे.....

 

चित्र भारी आहे , इस्त्रीच्या सपाट बाजूत धोब्याची प्रतिमा दाखवली आहे ....

 

कलाकार: दीनानाथ दलाल आणि दलाल आर्ट स्टुडिओ

 

सौजन्य व आभार: महाराष्ट्र राज्य मराठी विकास संस्था, चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार

ही कविता दीपावली अंकाच्या १९४९ सालच्या दिवाळी अंकात बहुदा दीनानाथ दलालांच्या चित्रासकट पण १५५ वर अशी आली होती:

मासिकाची अनुक्रमणिका : 

 

 काही वर्षात मर्ढेकरांचे नाव पहिले, पहिले आले असते ....  

शतशतकांच्या पायलन्सवरतीं/ किती कावळे टिंबे देती...Pylons or Telegraph Pole, Mr. Mardhekar?

बा सी मर्ढेकर:

 "...शतशतकांच्या पायलन्सवरतीं

किती कावळे टिंबे देती; ..."

(२, पृष्ठ ७४, मर्ढेकरांची कविता , १९५९-१९७७)

मर्ढेकर पायलन्स चा अर्थ टेलिग्राफ पोल असा घेतात का?

                                          बरेच पक्षी टिंबे देत आहेत 

 पण आता ह्याला पायलन्स म्हणत नाहीत. टेलिग्राफ पोल म्हणतात. चित्रातले पोल टिकावू असतात आणि साधारण २०० वर्षे जुन्या झाडांपासून (किमान ब्रिटन मध्ये) बनवलेले असतात ("One pole in Ingleby, Lincolnshire, was installed 131 years ago, and remains in active service") आणि मर्ढेकरांच्या "शतशतकांच्या " ह्या विशेषणाला पात्र ठरतात.  

मला वाटते १९५० च्या सुमारास भारतात पायलन्स आणि टेलिग्राफ पोल हे एकाच अर्थी वापरत असावेत. पण ह्याची खात्री पटवणारे मला इंटरनेट वर काही आढळले नाही. 

FT ह्या इंग्लिश वर्तमानपत्रात त्यांच्यावर आणि पायलन्सवर सुंदर लेख आला होता.  टेलिग्राफ पोल हे कलावंताचे आवडते आहेत असे दिसते, विशेषतः कवींचे आणि चित्रकारांचे सुद्धा. 

"He is not alone in waxing lyrical. In “The Railway Children” poet Seamus Heaney describes their white cups and sizzling wires and how “like lovely freehand they curved for miles . . . sagging under their burden of swallows”. Eric Ravilious paid homage to them criss-crossing the rural landscape in his painting “Wiltshire Landscape”. And Australian sound artist Alan Lamb, who died in April, made field recordings of wind whistling through telegraph wires; the best known is “Night Passage” (1998), recently reissued, created on his Faraway Wind Organ — a set of 12 abandoned poles and six wires in Western Australia, which Lamb bought and reimagined as a vibrating sound world. "

 Eric Ravilious “Wiltshire Landscape”, 1938
 

 Giant Pylons

"Britain’s 4.2mn telegraph poles are a largely overlooked feature of the landscape — which is much of their charm. But their quiet, diminutive power — in stark contrast with pylons, the steel towers supporting electricity lines, that can reach 68 metres in height — is perhaps due a reappraisal. Several thousand new pylons must be built to carry the 620 miles of new power lines needed for the UK government’s 2030 clean energy targets. Environmentalists are concerned and rural communities are protesting. Signs in the Scottish highland village of Brora read “Save Carrol rock and Loch Brora from giant pylons”." 

 

Top of Form

परितृप्ता: एक नायिका, दोन कलावंत – Dinanath Dalal and B. S. Mardhekar (His 70th Death Anniversary)

मर्ढेकरांना जाऊन आज सत्तर वर्षें झाली.... (१/१२/१९०९- २०/३/१९५६) 

ही पोस्ट ChatGPT च्या मदतीने तयार केली आहे . 

भारतीय सौंदर्यशास्त्रात नायिकेचे अनेक प्रकार सांगितले गेले – वासकसज्जा, अभिसारिका, खण्डिता, स्वाधीनपतिका... आणि त्यांच्यात एक आहे – "परितृप्ता". ही ती स्त्री आहे जी प्रेम, सहवास, मातृत्व आणि जीवनाच्या कष्टातून तृप्त झाली आहे. तिच्या शरीरात थकवा असतो, पण मनात समाधान. ती आकांक्षा सोडून पूर्णतेच्या अवस्थेत पोचलेली असते.

या "परितृप्ता" नायिकेचं दोन कलावंतांनी भिन्न माध्यमांतून केलेलं सादरीकरण आपल्याला थक्क करतं: चित्रकार दीनानाथ दलाल यांनी १९५० च्या दीपावली विशेषांकासाठी रेखाटलेली "परितृप्ता", आणि कवी बा. सी. मर्ढेकर यांची श्रमशील स्त्रीवरची कविता:

बोंड कपाशीचे फुटे,
उले वेचतांना ऊर;
आज होईल का गोड
माझ्या हाताची भाकर!

भरे भुइमूग-दाणा,
उपटतां स्तन हाले;
आज येतील का मोड
माझ्या वालांना चांगले!

वांगी झाली काळी-निळी,
काटा बोचे काढताना;
आज होतील का खुशी
माणसं गं जेवताना!

(मर्ढेकरांची कविता, पृष्ठ 64, 1959/1977) 

  दीपावली १९५० च्या अंकात मुखपृष्ठाव्यतिरिक्त सहा नायिकांची चित्रे आहेत , त्यातील एक आहे परितृप्ता... 

कलाकार : दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ

सौजन्य आणि आभार :
महाराष्ट्र राज्य मराठी विकास संस्था, चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार 

दलाल यांनी रेखाटलेली स्त्री ग्रामीण आहे. तिचा नवरा शेतावरून परततो आहे. त्याच्या हातात गुरांच्या दोऱ्या आहेत, मिठीत बालक आहे. त्या स्त्रीच्या चेहऱ्यावर ओढ नाही, संशय नाही, नाट्य नाही – फक्त एक निवळलेली शांतता आहे. तिच्या देहबोलीत मातृत्व आहे, सत्व आहे, आणि विश्रांतीही आहे. ती "परितृप्ता" आहे – कारण तिचं कुटुंब पूर्ण आहे, प्रेम पुरेसं आहे, जीवन समोर आहे.

मर्ढेकरांची स्त्री याहून काहीशी वेगळी आहे – तिच्या शरीरात श्रम आहेत, तिच्या प्रश्नांत आकांक्षा आहे. ती जरा अधिक खोल ग्रामीण वास्तवात असते. तिच्या हाताची भाकर गोड होईल का? तिच्या वालांना मोड येतील का? तिच्या माणसांना जेवताना खुशी मिळेल का? – हे अजून घडायचं आहे. ती परितृप्त झाली नसली, तरी परितृप्त होण्याच्या उंबरठ्यावर आहे. त्या तृप्तीचं स्वप्न तिच्या मनात आहे.

दलाल त्या क्षणाचं चित्र देतात – परितृप्तेचा क्षण. मर्ढेकर त्या क्षणापर्यंत पोचायचा मार्ग दाखवतात – परितृप्तीची आशा.

एकाच नायिकेचं दोन भिन्न अंशांमधील दर्शन. एक स्थिरचित्र, एक चालता भाव. एक विश्रांती, एक प्रश्न. पण दोघेही – दलाल आणि मर्ढेकर – त्या स्त्रीला केवळ सौंदर्याच्या किंवा करुणेच्या चौकटीत ठेवत नाहीत. ती कर्ती आहे, ती देणारी आहे, आणि तरीही ती प्रेमाची भुकेलीही आहे.

भारतीय कला ही अशीच असते – जिथे रांगोळीतही श्रम आहे, आणि कवितेतही घाम आहे. "परितृप्ता" नायिका हे त्या रसांची साक्ष आहे – दोन कलावंतांनी दोन दिशांनी मांडलेली, पण एका स्त्रीच्या गाभ्याशी पोचणारी.

 

इसवी सन कवायत आणि मर्ढेकरांची कविता ...My Mardhekar's Poetry Journey from 1977

 बाळ सीताराम मर्ढेकर : 

"... अन्  इसवी सन कवायतीचा / कदम उचलुनी पुढें सरकला. ..."

 (७, पृष्ठ ७९, मर्ढेकरांची कविता , १९५९-१९७७)

 

इसवी सन किती कवायत करत पुढे गेला आहे हे ह्या पुस्तकावरून समजते ...

१९७७ ची आवृत्ती असलेले पुस्तक , मी मिरजेला रत्नाकर बुकस्टॉल (शहा : दोन भाऊ आणि त्यांचे वडील दुकानात असत, त्यातील एक भाऊ वारला असे समजले, तो माझा आवडता होता) , ह्या प्रेमाने पुस्तके विकणाऱ्या, दुकानातून माझ्या बारावीच्या वर्षात, १९७७ साली, विकत घेतले ... ते माझ्या सोबत चेन्नाई ते डुमडुमा, आसाम आणि मधल्या सर्व ठिकाणी होते... बायको नसेल पण मर्ढेकर होते !

 

मर्ढेकर ("गणपत वाणी") मला १९७४-७५ पासून, त्यांनी माझ्या नव्या दहावीच्या पाठयपुस्तकांत प्रवेश केल्यापासून, आवडायला लागले होते .... पाठयपुस्तकातील त्यांची प्रत्येक कविता (फलाटदादा, भंगूदे ... ) मला पाठ होती ....

मर्ढेकरांचे जवळचे मित्र असलेल्या मौजेच्या श्री पु भागवतांचे मर्ढेकरांवरचे व्याख्यान मी सांगली रेडिओ वर शालेय आकाशवाणी या कार्यक्रमात अतिशय क्षीण अशा आवाजात १९७६-७७ या वर्षी ऐकले होते... (सांगली स्टेशन सुद्धा मिरजेत सकाळी १०  , ११ ला चांगले लागत नसे)... त्यात श्रीपुंनीं सांगितले 'चंद्रकिरणांनो , तुम्हां' या "शिशिरागम" मधील २०व्या कवितेत मर्ढेकरांना त्यांचे व्यक्तिमत्व सापडले,आजही त्या पानावर मी तशी केलेली नोंद दिसते आहे...त्या एका भाषणात श्रीपुंनी मला मर्ढेकर कसे अनुभवायचे हे दाखवले.... 

 

त्यानंतर मी पुस्तक लवकरच विकत घेतले आणि कोणालाही अर्थ न विचारता ते वाचायला लागलो, त्याचे काठिण्य माझ्या लेखी भंगू लागले , कविता गुणगुणायला लागलो ... ते आजवर

 

 

 

मुखपृष्ठ : अरुण घाटे  किंमत: तेरा रुपये 

 

आवृत्ती : १९५९, १९६९, १९७७

मार्सेल प्रूस्ट, मर्ढेकर आणि उपटतां स्तन हाले...Mardhekar's Poem, Breasts and Marathi Literary Critics

 Marcel Proust, 'In Search of Lost Time', 1913-1927:  "...And so it is with our own past. It is a labour in vain to attempt to recapture it: all the efforts of our intellect must prove futile. The past is hidden somewhere outside the realm, beyond the reach of intellect, in some material object (in the sensation which that material object will give us) which we do not suspect. And as for that object, it depends on chance whether we come upon it or not before we ourselves must die.

Many years had elapsed during which nothing of Combray, save what was comprised in the theatre and the drama of my going to bed there, had any existence for me, when one day in winter, as I came home, my mother, seeing that I was cold, offered me some tea, a thing I did not ordinarily take. I declined at first, and then, for no particular reason, changed my mind. She sent out for one of those short, plump little cakes called ‘petites madeleines,’ which look as though they had been moulded in the fluted scallop of a pilgrim’s shell. And soon, mechanically, weary after a dull day with the prospect of a depressing morrow, I raised to my lips a spoonful of the tea in which I had soaked a morsel of the cake. No sooner had the warm liquid, and the crumbs with it, touched my palate than a shudder ran through my whole body, and I stopped, intent upon the extraordinary changes that were taking place. An exquisite pleasure had invaded my senses, but individual, detached, with no suggestion of its origin. And at once the vicissitudes of life had become indifferent to me, its disasters innocuous, its brevity illusory — this new sensation having had on me the effect which love has of filling me with a precious essence; or rather this essence was not in me, it was myself. I had ceased now to feel mediocre, accidental, mortal. Whence could it have come to me, this all-powerful joy? I was conscious that it was connected with the taste of tea and cake, but that it infinitely transcended those savours, could not, indeed, be of the same nature as theirs. Whence did it come? What did it signify? How could I seize upon and define it?..."

 

E O Wilson: "Our greatest weakness, however, is our pitifully small sense of taste and smell. Over 99 percent of all living species, from microorganisms to animals, rely on chemical senses to find their way through the environment. They have also perfected the capacity to communicate with one another with special chemicals called pheromones. In contrast, human beings, along with monkeys, apes, and birds, are among the rare life forms that are primarily audiovisual, and correspondingly weak in taste and smell. We are idiots compared with rattlesnakes and bloodhounds. Our poor ability to smell and taste is reflected in the small size of our chemosensory vocabularies, forcing us for the most part to fall back on similes and other forms of metaphor. A wine has a delicate bouquet, we say, its taste is full and somewhat fruity. A scent is like that of a rose, or pine, or rain newly fallen on the earth.

We are forced to stumble through our chemically challenged lives in a chemosensory biosphere, relying on sound and vision that evolved primarily for life in the trees. Only through science and technology has humanity penetrated the immense sensory worlds in the rest of the biosphere. With instrumentation, we are able to translate the sensory worlds of the rest of life into our own. And in the process, we have learned to see almost to the end of the universe, and estimated the time of its beginning. We will never orient by feeling Earth’s magnetic field, or sing in pheromone, but we can bring all such information existing into our own little sensory realm."

Vladimir Nabokov:   “Nothing revives the past so completely as a smell that was once associated with it”

  म. वा. धोंड त्यांच्या 'तरीहि येतो वास फुलांना' या पुस्तकात 'बोंड कपाशीचें फुटे' या लेखात (पृष्ठ ११३-१२७, १९९९) बा सी मर्ढेकरांच्या 'बोंड कपाशीचें फुटे' या ५५ कवितेची (पृष्ठ ६४, मर्ढेकरांची कविता) मीमांसा करतात. 

 

"बोंड कपाशीचे फुटे,                                                  
उले वेचतांना ऊर;                                                     
आज होईल का गोड                                                 
माझ्या हाताची भाकर !                                          

भरे भुइमूग-दाणा,
उपटतां स्तन हाले;
 आज येतील का मोड
माझ्या वालांना चांगले !

वांगी झाली काळीं-निळीं,
कांटा बोचे काढतांना;
आज होतील का खुशी

माणसं गं जेवताना ! "

 

धोंड म्हणतात मार्सेल प्रूस्ट  प्रमाणे मर्ढेकरांना त्यांचा बालपणाचा काळ  आणि त्यात पाहिलेली कपाशी, भुईमूग व भाज्यांची शेती (वरील तीन कडव्यांत अनुक्रमे आणलेली) आठवली , अनेक स्नेहाच्या घरातील भाकरी  भाजण्याचे वास घेऊन. 

 

मला हे जरा अतिशयोक्त वाटले. तेवढ्यासाठी प्रूस्ट का जागवलेत?

 

 प्रूस्ट च्या पुस्तकातील वर दिलेला परिच्छेद वाचा. केवढ्या खोलात गेलाय प्रूस्ट आपल्या आणिआपल्या भूतकाळाच्या संबंधांबाबत... प्रूस्टचे पुढचे परिच्छेद तर स्कुबा डाइव्ह मारतात! 

 

शास्त्रज्ञ विल्सन म्हणतात की इतर प्राणी जगताच्या तुलनेत आपली घ्राणेंद्रिये किती दुबळी आहेत.

 प्रूस्ट बद्दल बोलायचे तर, मर्ढेकरांनी साधी एक दीर्घ कविता सुद्धा लिहली नाही, त्यांच्या आवडत्या ऑडेन किंवा इलियट सारखी,  

 

मर्ढेकरांपेक्षा वास आणि आठवण यावर जी ए कुलकर्णींनी कितीतरी जास्त लिहले आहे पण धोंडांना त्यांचे वावडे असावे! त्यांच्या एकाही पुस्तकात जीए यांचा उल्लेख मी तरी वाचला नाहीये. 

 

मराठीतील धोंडांनी उधृत केलेले समीक्षक वाचून (संभोग काय , गर्भवती काय , निपुत्रिकपणा काय, मीलन काय, वक्ष काय !)  तर वाटते  कविता किती दुर्बोध आहे... सुदैवाने धोंड ती- माझ्या मते यौग्य -अशी सोपी करतात. 

 

 

Artist : (probably) Hawaldar