शांत रस: दीनानाथ दलालांचा स्थैर्याचा क्षण....Dinanath Dalal's Shant Rasa, 1953

१९५३च्या दीपावलीच्या दिवाळी अंकात, अप्रतिम मुखपृष्ठाव्यतिरिक्त दीनानाथ दलाल यांनी सहा चित्रांची एक मालिका साकारली आहे— शृंगार, वत्सल, करुण, भक्ती, अद्भुत आणि शांत. आजचं, आणि मालिकेतील शेवटचं चित्र : शांत

________________________________________

शांत रस : भावनांचा अभाव नाही, तर भावनांनंतरची स्थिरता

भारतीय रसपरंपरेत शांत हा रस कमी भावनांचा नाही. तो आहे— भावनांचा प्रवास पूर्ण झाल्यावर येणारी मानसिक स्थिरता.

________________________________________

विषय निवड : अहिल्या — विलक्षण, पण अत्यंत अचूक

शांत रसासाठी दलालांनी रामायणातील अहिल्येचा प्रसंग निवडला आहे.

अहिल्या म्हणजे:

• अन्याय झालेली स्त्री

• दीर्घ शिक्षा भोगलेली अवस्था

• पण रडत बसलेली नाही

• क्रोधाने पेटलेली नाही

ती प्रतीक्षेत स्थिर आहे.

शांत रसासाठी याहून अवघड आणि सुंदर विषय निवडता येणं कठीण.

________________________________________

दगड : शिक्षा नव्हे, अवस्था

अहिल्या दगड झालेली— हा प्रसंग बहुतेक वेळा “शिक्षा” म्हणून वाचला जातो.

पण दलालांच्या चित्रात दगड म्हणजे:

• मृत्यू नाही

• जडत्व नाही

• शून्यता नाही

तो आहे—

इच्छांचा विराम

क्रियेचा थांबा

भावनांचा समतोल

अहिल्या इथे दगड बनलेली नाही, ती दगडासारखी स्थिर आहे.

________________________________________

रचना (Composition): हालचाल मागे, शांतता पुढे

चित्रात दोन स्पष्ट स्तर दिसतात—

पार्श्वभूमीत

राम, लक्ष्मण आणि गौतम— सगळे हालचालीत, कृतीत.

अग्रभागी

अहिल्या— बसलेली, हात जोडलेले, मान झुकलेली.

ही रचना सांगते: जग चालू आहे, पण शांतता एका जागी स्थिर आहे.

________________________________________

देहभाषा : नम्रता आहे, शरणागती नाही

अहिल्येचे हात जोडलेले आहेत, पण तिचं शरीर लाचार नाही.

• मान झुकलेली

• पण देह मोडलेला नाही

• चेहरा संयत

• भाव स्थिर

ही शांत प्रतिष्ठा आहे. दलाल इथे “दया मागणारी” स्त्री दाखवत नाहीत,

ते दाखवतात— स्वतःशी समेट झालेली स्त्री.

________________________________________

रंग आणि प्रकाश : मऊ, उबदार, नाट्यमय नाही

इथे:

• तीव्र रंग नाहीत

• भडक प्रकाश नाही

• नाट्यमय विरोध नाही

रंग मृदू आहेत— पिवळे, तपकिरी, धूसर हिरवे.

शांत रस उजेडात नसतो, तो मऊ प्रकाशात असतो.

________________________________________

भारतीय अर्थाने शांत

शांत म्हणजे:

• दुःख नाही, असा दावा नाही

• अन्याय विसरला, असंही नाही

शांत म्हणजे— घडलेलं स्वीकारून पुढे जाण्याची मानसिक स्थिरता

अहिल्या इथे क्षमा करत नाही, हिशेब मांडत नाही— ती फक्त स्थिर आहे.

________________________________________

रसमालेचा परिपूर्ण शेवट

दलालांनी:

• शृंगाराने सुरुवात केली

• आणि शांततेवर थांबले

ही फक्त सहा चित्रांची मालिका नाही. हा मानवी भावविश्वाचा प्रवास आहे.

________________________________________

एक वाक्यात सांगायचं तर : दलालांनी शांत रस ‘काहीच न घडणं’ म्हणून नाही, तर ‘सगळं होऊन गेल्यानंतरची स्थिरता’ म्हणून रंगवला आहे.

शृंगाराने मन उघडलं

वत्सलाने उब दिली

करुणेने अंतर्मुख केलं

भक्तीने झुकवलं

अद्भुताने विस्मय दिला

आणि शांत —

आपल्याला स्वतःशी राहू दिलं.

________________________________________

 

 

कलाकार: दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ

 

सौजन्य व आभार:

महाराष्ट्र राज्य मराठी विकास संस्था, चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार

अद्भुत : दीनानाथ दलालांचा विस्मयाचा प्रयोग (१९५३)...Adbhut by Dinanath Dalal

 

"Tyger Tyger, burning bright,

In the forests of the night;

What immortal hand or eye,

Dare frame thy fearful symmetry?" —The Tyger, William Blake

 

अद्भुत रस : भारतीय आहे, पण दुर्मिळ

 

भारतीय कलाशास्त्रात अद्भुत हा स्वतंत्र रस आहे— तो नवरसांइतकाच मूळ, तितकाच प्राचीन. भारतीय प्राचीन वाङ्मय अद्भुताने भरले आहे , माझे पहिले अद्भुत : जटायू गिधाड, कोंढाणा सर करताना तानाजी मालुसरे यांच्या सेनेने वापरलेली घोरपड यशवंती....

 

... पण १९व्या शतकात तथाकथित वास्तवाने आपल्या सर्व कलेवर प्रभुत्व मिळवायला सुरवात केली आणि अद्भुत बाजूला पडले...विलास सारंग म्हणतात तसे प्रमुख मराठी कादंबरीकार , जसे ह ना आपटे,  कधीच काफ्का च्या The Metamorphosis मधल्या ‘monstrous vermin’ सारख्या कडे वळला नाही—का? 

 

मराठी कादंबरी—विशेषतः १९व्या-२०व्या शतकाच्या वळणावर— एमिल झोला, व्हिक्टर ह्यूगो सारख्यांच्या युरोपीय वास्तववादाकडे वळली. 

 

त्यातून मिळालं: सामाजिक तपशील, नैतिक चौकट, विश्वसनीय’ जग पण गमावलं: अद्भुत, विस्मय. रूपकात्मक धाडस, मानसातील विचित्रता, म्हणजेच, भारतीय अनुभवाचा एक संपूर्ण प्रदेशच बाहेर पडला.....

 

कदाचित त्यामुळे आधुनिक भारतीय चित्रकलेत अद्भुत फार क्वचित दिसतो. कारण अद्भुत म्हणजे:

• भीती नाही (ती भयानकाची जागा)

• आनंदाचा उद्रेक नाही (तो हास्याचा प्रदेश)

• भक्तीचा आवेग नाही

• शृंगाराची उष्णता नाही

अद्भुत म्हणजे विस्मय—

Something is present… but not fully graspable.

हे चित्रात दाखवणं अवघड असतं.

________________________________________

पहिली अनुभूती : काहीतरी आहे… पण नेमकं काय?

हे चित्र पाहताना आपल्याला:

• धक्का बसत नाही

• कथा लगेच उलगडत नाही

• कोणतीही ठळक “घटना” दिसत नाही

पण तरीही एक हलकीशी भावना येते—

“इथे काहीतरी अलौकिक आहे.”

हीच अद्भुताची पहिली पायरी आहे.

________________________________________

रचना (Composition): स्त्री केंद्रस्थानी, पण कथानायिका नाही

चित्राच्या मध्यभागी एक स्त्री बसलेली आहे.

• देह मऊ वळणात

• मान किंचित वाकलेली

• नजर खाली, आत वळलेली

• कोणाशी संवाद नाही

ती पाहणारी नाही—अनुभवणारी आहे. आजूबाजूचा परिसर—झाडं, सावल्या, अस्पष्ट आकृती— हळूहळू एक स्वप्नवत, अर्धवट वास्तवाचा अवकाश तयार करतो.

अद्भुत रसात “स्पष्ट केंद्र” नसतं— इथे केंद्र आहे, पण ते स्थिर नाही.

________________________________________

धूसर आकृती : अद्भुताचा गाभा

चित्राच्या डावीकडे आणि उजवीकडे दिसणाऱ्या अस्पष्ट, अर्धवट आकृती

हा या चित्राचा खऱ्या किल्ल्या आहेत.

त्या:

• पूर्ण दिसत नाहीत

• देव म्हणून घोषित होत नाहीत

• कथानक सांगत नाहीत

त्या फक्त उपस्थित आहेत. भारतीय अद्भुत नेहमी असाच असतो: देव दिसतो, पण पूर्ण उघड होत नाही, काहीतरी आहे, पण हातात येत नाही.

दलाल हे अतिशय नेमके पकडतात.

________________________________________

रंगसंगती : भव्य नव्हे, स्वप्नाळू

इथे रंग भडक नाहीत.

• मृदू हिरवे

• मातीचे नारिंगी

• धूसर गुलाबी

• सावल्यांत मिसळलेले तपकिरी

हे रंग “चमत्कार” दाखवत नाहीत, ते विस्मय सूचित करतात.

अद्भुत आणि भयानक यांच्यातला हा महत्त्वाचा फरक आहे:

• भयानक = धक्का

• अद्भुत = आश्चर्य

दलालांचा अद्भुत म्हणजे soft wonder.

________________________________________

स्त्रीची देहभाषा : अद्भुत आत घडतो

स्त्री:

• घाबरलेली नाही

• भारावलेली नाही

• भक्तीमग्नही नाही

ती जणू काहीतरी अनुभवत आहे, जे शब्दात सांगता येत नाही.

भारतीय तत्त्वज्ञानात याला म्हणतात— अवाच्य अनुभूती. अद्भुत हा बाहेरचा चमत्कार नसतो, तो मनाच्या आत घडणारा विस्मय असतो.

________________________________________

अद्भुत का दुर्मिळ?

कारण अद्भुत हा:

• कृतीप्रधान नाही

• नाट्यमय नाही

• भावनांचा उद्रेक करत नाही

तो स्थितीप्रधान आहे. म्हणूनच चित्रकार बहुतेक वेळा:

• शृंगाराकडे

• करुणेकडे

• भक्तीकडे वळतात.

१९५३ मध्ये दलालांनी अद्भुत निवडणं हे स्वतःतच मोठं सौंदर्यदृष्टिकोनाचं विधान आहे.

________________________________________

मीरा अरोरा नायक यांच्या Adbhut ह्या पुस्तकात, अद्भुत म्हणजे चमत्कार नव्हे, तर wonder, sense of unknown, childlike astonishment असं स्पष्ट केलं आहे.

 

दलालांनी हेच ७० वर्षांपूर्वी चित्रातून करून ठेवलं होतं.

________________________________________

निष्कर्ष

दलालांचा अद्भुत:

• भव्य नाही

• घोषवाक्यात्मक नाही

• देवकथांचा नाट्यमय अवतार नाही

 

हा आहे:

दख्खनी, संयत, शांत विस्मय. जिथे निसर्ग जिवंत वाटतो, सावल्या बोलतात,

आणि स्त्री त्या अद्भुताची साक्षीदार बनते.

________________________________________

 

एक वाक्यात सांगायचं तर: दलालांनी अद्भुताला “दृश्य” म्हणून नाही, तर “अनुभूती” म्हणून रंगवलं आहे.

कलाकार: दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ

 

सौजन्य व आभार:

महाराष्ट्र राज्य मराठी विकास संस्था, चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार

दीनानाथ दलालांची मंगळागौर...Gods, Temples, Festivals Defined My Childhood at Miraj

 

चित्र नुसते देणे मला कधी फारसे आवडत नाही, त्या चित्राचे माझ्या बरोबर काय नाते आहे ते सांगणे गरजेचे असते , मग त्या नंतर चित्राचे सौन्दर्य आदी ....

 

१९७० च्या दशकात सरकारी मदत (grant) मिळत असलेल्या माझ्या मिरजेच्या ५ वी पासूनच्या शाळेमध्ये देवाचे महात्म्य कमी व्हायला लागले, प्रार्थनेतून देव गेला , गणपती बसवला जायचा नाही, सरस्वती पूजन नाही , पाटीपूजा नाही , नवरात्र नाही , किल्ला नाही, अभ्यासक्रमात सुद्धा फार कमी देव/ देऊळ असे (संस्कृत मध्ये तो करता येत नसे कारण विभक्ती साठी पहिले नाम असते - देव!)... मराठी चौथी पर्यंत तसे नव्हते .... 

 

पण शाळेच्या बाहेर पाऊल टाकले की सगळी कडे देव आणि देऊळ , आमच्या आजूबाजूला इतकी देवळे होती की आम्ही कोणताही पत्ता देवळाच्या सापेक्ष सांगत असू - जसे दत्ताच्या देवळा समोर , सराफ कट्ट्यावर अण्णा बुवांच्या मठाजवळ, विठोबाच्या देवळा मागे, वेणाबाईच्या मठाजवळच्या बोळात, (दूर) तासगाव वेसेच्या मारुतीच्या पलीकडे .... 

 

माझे आई वडील उच्चशिक्षित होते (त्या काळात मिरजेतील बहुतेक लोक- विशेषतः स्त्रिया - कॉलेज मध्ये सुद्धा जात नसत) , आमच्या कडे फार मोठी पूजा अर्चा, कर्मकांड होत नसे पण आम्ही सुद्धा देवाच्या दिंडीतच चालत होतो ... 

 

मी लहानपणी कित्येक वर्षे पूजेची फुले आणत असे, पूजा (कधीकधी कंटाळून) करत असे , संपूर्ण चातुर्मासातील सगळ्या गोष्टी प्रत्येक वर्षी ५-१० वेळा तरी वाचत असे , रोज तिन्हीसांजेला श्लोक म्हणत असे, मी बहुतेक सगळी पुराणे वाचली आहेत ...रामायण महाभारत तर माझ्या जीवनाचा इतका मोठा भाग होते की मला चौथ्या-पाचव्या वर्षी वाटे महाभारताचे शेवटचे युद्ध माझ्या घराजवळच घडले आहे! ....

 

परमेश्वर आमची काळजी घेतो ही भावना प्रबळ होती... 

 

अशा समाजात मंगळागौरीचे महत्व अनन्यसाधारण होते , गल्लीतील प्रत्येक मंगळागौर माहित असे, दिसत असे, बऱ्याच वेळा मंगळागौर रस्त्यावरच साजरी केली जात असे , सकाळची पूजा सोबतच्या चित्राप्रमाणे होत आणि दिसत असे , शांततेत होणारा त्यांच्या बांगड्यांचा आवाज सुद्धा कधीतरी आठवतो, स्त्रिया खूप तेजस्वी दिसत असत, फुलांचा आणि इतर पूजा वस्तूंचा घमघमाट असे, मला पंचामृत खूप आवडत असे , दिवस मंतरलेला वाटे , माझी आई खेळात उत्साहाने भाग घेई.. (१९७१ च्या माझ्या मावसबहिणीच्या कोल्हापुरातील कार्यालय घेऊन थाटात केलेल्या मंगळागौरीच्या काळात आपला इंग्लंड मधील पहिला कसोटी आणि मालिका विजय झाला होता )...

 

सोबतचे दीनानाथ दलालांचे चित्र त्या दिवसांचे साक्षीदार आहे ... 

 

१. रंगसंगती: दलालांची चित्रं रंगांच्या जिवंत वापरासाठी प्रसिद्ध आहेत. इथेही लक्षात येतं की गडद निळा, हिरवा आणि उबदार पिवळसर-केशरी रंग यांच्या संगतीत घरातील वातावरण उजळून निघालं आहे. देवघरातील ज्योतीचा सोनेरी उजेड संपूर्ण दृश्याला पवित्रतेची झळाळी देतो. पाश्र्वभूमीतील नृत्य करणाऱ्या स्त्रियांच्या कपड्यांत लाल, गुलाबी, जांभळट अशा रंगांच्या छटा आहेत – यामुळे आनंदमय वातावरण व्यक्त होतं.

 

२. वेशभूषा: स्त्रिया पारंपरिक नऊवारी किंवा साड्या नेसलेल्या दिसतात. केसांत गजरे, गळ्यात सोनसाखळी, कानातले, हातातल्या बांगड्या – या सर्व अलंकारांनी स्त्रियांची सुशोभितता अधोरेखित केली आहे. रंगीबेरंगी साड्या—जांभळा, हिरवा, गुलाबी—यांनी चित्रात उत्सवीपणा आणला आहे. मुलांचं साधं पण नीटनेटके कपडे परिधान केलेले रूप देखील लक्षवेधी आहे.

 

३. शैली: दलाल यांची शैली ही वास्तववादाकडे झुकणारी पण थोड्या आदर्शवादाने परिपूर्ण अशी आहे. चेहऱ्यांवर एक प्रकारची प्रसन्नता, शांतता आणि भक्तिभाव टिपलेला आहे. प्रत्येक आकृतीत सौंदर्याची जाणीव आहे पण त्यात अतिनाट्य नाही. पार्श्वभूमीतील नृत्य करणाऱ्या बायका आणि पुढे पूजा करणाऱ्या स्त्रिया—दोन्ही भागांत गती आणि स्थैर्य यांचं सुंदर संतुलन दिसतं.

 

४. वातावरण: चित्रातून घरगुती, पवित्र आणि उत्सवमय वातावरण उमटतं. देव्हाऱ्यापुढे दिवे, फुलं, तोरणं लावलेलं आहे. पूजा करणाऱ्या स्त्रियांच्या चेहऱ्यावर भक्तिभाव आहे, तर नृत्य करणाऱ्या स्त्रियांमुळे आनंद आणि खेळकरपणा आहे. म्हणजे मंगळागौर ही केवळ धार्मिक क्रिया नसून ती स्त्रियांच्या एकत्र येण्याचा, नाचगाण्याचा आणि आनंद वाटण्याचा सोहळा असल्याचं स्पष्टपणे दिसतं.

 

५. सामाजिक मांडणी: हे चित्र तत्कालीन मध्यमवर्गीय, सुशिक्षित शहरी कुटुंबाचं प्रतिनिधित्व करतं. स्त्रिया एकत्र येऊन पूजा करतात, मुलंही उत्सुकतेने बघत आहेत. यातून स्त्रियांच्या सामाजिक बंधुभावाचा आणि सांस्कृतिक परंपरेत त्यांच्या भूमिकेचा प्रत्यय येतो. एकीकडे घरगुती पावित्र्य, दुसरीकडे सामूहिक आनंद—दोन्हींचं मिश्रण या दृश्यात आहे. 

 

सारांशात सांगायचं तर, हे चित्र श्रावणातील मंगळागौर केवळ धार्मिक विधी म्हणून नाही तर सामाजिक-सांस्कृतिक समारंभ म्हणून कसा होता हे दाखवतं. दीनानाथ दलाल यांच्या रंगांमुळे, शैलीमुळे आणि तपशीलामुळे या परंपरेला जिवंतपणा प्राप्त होतो.

 

दीनानाथांच्या अनेक इतर चित्रांपेक्षा हे चित्र वेगळे आहे ... 

 

१. विषयवैविध्य:

• नायिकांचं चित्रण – दलाल बहुतांश वेळा स्त्रीची व्यक्तिगत भावनावस्था, तिचं शृंगाररूप, प्रतीक्षेतील मनःस्थिती, कधी कधी विरह यांचा वेध घेतात. त्यात सूक्ष्म मनोवृत्ती आणि सौंदर्यशास्त्र आहे.

• मंगळागौर पूजेचं चित्र मात्र वैयक्तिक भावनांवर न थांबता समूहभावना आणि सामूहिक स्त्रीजीवन अधोरेखित करतं. इथे नायिका एकटी नाही तर बायका एकत्र आहेत.

२. रंगसंगती:

• नायिकांच्या चित्रांत आपण लक्षात घेतलं आहे – तेजस्वी गुलाबी, हिरवा, पिवळसर, गडद निळा असे रंग, पण ते प्रामुख्याने एक स्त्री आणि तिच्या आजूबाजूवर केंद्रित असतात.

• मंगळागौर मध्ये मात्र रंगसंगतीत उत्सवाची बहुरंगी उधळण आहे – देव्हाऱ्यातील केशरी-हळदीच्या छटा, फुलांचा पांढरा-गुलाबी स्पर्श, साड्यांमधील गडद रंग, आणि पार्श्वभूमीत नृत्य करणाऱ्या स्त्रियांच्या रंगीबेरंगी साड्या. म्हणजेच इथे बहुरंगी उत्सवी स्वर अधिक ठळक आहे.

३. शैली आणि वातावरण:

• नायिकांच्या चित्रांत वातावरण बऱ्याचदा शांत, थोडं एकाकी किंवा गूढ असतं – एक प्रकारचं “अंतर्मुख सौंदर्य”.

• मंगळागौर मात्र पूर्णपणे बहिर्मुख आहे. इथे गाणं-नृत्य, पूजा, दिवे, फुलं – म्हणजे उत्सवाचं सामूहिक रूप.

४. सामाजिक मांडणी:

• नायिकांचं चित्रण बहुतांश “आदर्श स्त्रीरूप” (classic feminine archetype) म्हणून आहे, जिथे स्त्री एकटी असून तिच्या भावविश्वावर भर दिला आहे.

• मंगळागौर मध्ये स्त्रिया एकत्र दिसतात. इथे कुटुंब, समाज आणि परंपरा एकत्रित दिसतात. म्हणजेच हे चित्र सांस्कृतिक दस्तऐवजसुद्धा आहे – एका काळच्या शहरी-मध्यमवर्गीय स्त्रियांच्या सामूहिक जीवनाचं.

५. भावविश्व:

• नायिकांच्या चित्रांत शृंगारभाव ठळक असतो.

• मंगळागौर मध्ये भक्तिभाव, आनंद, बंधुभाव, आणि परंपरेचं सांस्कृतिक अंग अधिक ठळक आहे.

म्हणजेच दीनानाथ दलाल यांनी आपल्या चित्रांत केवळ स्त्रीचे सौंदर्य आणि भावविश्व नाही तर स्त्रीजीवनातील सांस्कृतिक-सामूहिक पैलूसुद्धा रेखाटले आहेत. त्यामुळे हे चित्र त्यांच्या इतर नायिकांच्या मालिकेपेक्षा भिन्न भासलं तरी ते चित्रकाराचा सर्वांगीण दृष्टीकोन दाखवतं.

 

कलाकार : दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ

 

सौजन्य आणि आभार :

चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार आणि ChatGPT 

 

सूचना : चित्र नेहमी क्लीक करून मोठे झालेले पहा

दीनानाथ दलाल यांचे 'रक्त आणि अश्रू' ....Erich Maria Remarque's 'All Quiet on the Western Front'

 

आज आपण बरेच जण वैश्विक, वैश्विक साहित्य म्हणून खूप दिंडोरे पिटतो ... पण मराठी साहित्यात फारशी दोन्ही विश्व महायुद्धे नाहीत ... ४० लाख भारतीयांनी प्रत्यक्ष दोन युद्धात भाग घेऊन आणि त्यातील १ लाख ६० हजार पेक्षा जास्त सैनिकांनी सर्वोच्च बलिदान देऊन सुद्धा!

 

१९४० च्या दशकात वाङ्मय शोभा या गाजलेल्या मराठी मासिकात आझाद हिंद सेना अनेक वेळा येती पण नुसते युद्ध तितक्यावेळी येत नाही ... 

 

पहिल्या महायुद्धात बहुतेक भारतीय सैनिक बहुजन होते आणि त्यांच्यामध्ये तसा अनुभव घेतलेले कथा-कादंबरी लेखक व्हायचे होते ...

 

'कटचा वेढा' (Siege of Kut) १९१५-१६ मध्ये कितीतरी मराठी भाषिक सैनिक अडकले होते. प्रचंड उपासमार सुरू झाली होती. घोड्याचे मास खाणे हा एकमेव उपाय उरला होता. मराठी सैनिकांनी धर्मभ्रष्ट होऊ म्हणून खायला नकार दिला. शेवटचा उपाय म्हणून त्यांनी शाहू महाराजांना (१८७४-१९२२) विचारल की ते मास खाल्ल तर चालेल का. महाराजांनी त्यांना परवांनगी तर दिलीच पण अतिशय हेलावून टाकणारे पत्र लिहल....

 

कटचा वेढा यावर, जर त्यात भाग घेतलेल्या कोल्हापूर संस्थांनाच्या सैनिकाचे मराठी पुस्तक प्रसिद्ध झाले असते तर ते आज मराठी साहित्यासाठी एक मैलाचा दगड ठरले असते ... 

 

विश्राम बेडेकरांच्या रणांगण या पुस्तकाला दुसऱ्या महायुद्धाची कादंबरी कसेबसे म्हणता येईल ...

 

माझ्या लहानपणी माझ्या आयुष्यातील पहिल्याच दशकात दोन मोठी युद्धे भारताची झाली आणि त्याचे परिणाम सगळीकडे दिसले , आजही दिसतात...

 

माझ्या वडलांनी १९६५ च्या सुमारास "तुम्ही पराक्रमाचे पुत्र" नावाची कादंबरी लिहली , त्याची प्रेरणा त्यांना Erich Maria Remarque यांच्या अत्यंत गाजलेल्या 'All Quiet on the Western Front', १९२९ कडून मिळाली होती हे मला काही वर्षांनंतर स्पष्ट झाले कारण Remarque यांच्या सर्व कादंबऱ्या मला घरात माळ्यावर सापडल्या आणि मी त्या मराठी शाळेत शिकत असताना वाचायला सुरु केल्या! आवडल्या ... 

 

All Quiet on the Western Front कादंबरीचा शेवट हृदयद्रावक आहे - पहिल्या महायुद्धात शस्त्रसंधी झाल्यानंतर सुद्धा काही गोळ्या सुटल्या आणि सैनिकांचे प्राण घेऊन गेल्या , त्यातच आपला नायक आहे.... 

 

"...I stand up.

I am very quiet. Let the months and years come, they can take nothing from me, they can take nothing more. I am so alone, and so without hope that I can confront them without fear. The life that has borne me through these years is still in my hands and my eyes. Whether I have subdued it, I know not. But so long as it is there it will seek its own way out, heedless of the will that is within me.

————

He fell in October 1918, on a day that was so quiet and still on the whole front, that the army report confined itself to the single sentence: All quiet on the Western Front.

He had fallen forward and lay on the earth as though sleeping. Turning him over one saw that he could not have suffered long; his face had an expression of calm, as though almost glad the end had come."

 

दीनानाथ दलालांचे 'रक्त आणि अश्रू" हे दीपावली मासिकाच्या दिवाळी १९४५ साठी काढलेले चित्र पाहून मला Remarque यांच्या महान पुस्तकाच्या शेवटाची आठवण झाली आणि जसे शाळेत असताना मी अंतर्मुख झलो होतो तसेच व्हायला झाले .... 

 

हे चित्र म्हणजे त्या काळच्या मानवजातीच्या अंतर्मनात उसळणाऱ्या युद्ध-वेदनांचा आणि मातृत्वाच्या करुणेचा प्रतीकात्मक स्फोट आहे.

 

१. चित्रातील दृश्य: तारांच्या कुंपणावर ओवाळलेला सैनिक — त्याचे शरीर पुढे झुकलेले, हात थरथरत लोंबकळत आहेत. त्याच्या रक्ताने माती लाल झाली आहे.

पाठीमागे प्रचंड आकाशात एक स्त्रीचा चेहरा — तिच्या डोळ्यांतून अश्रू ओघळत आहेत. त्या स्त्रीचा चेहरा भूमातेचा आहे — तिच्या अंगावरच्या प्रत्येक जखमेचा हा सैनिक प्रतिनिधी आहे.

दलाल यांनी येथे रंगांचा अत्यंत जाणीवपूर्वक वापर केला आहे —

लाल रंग रक्त, माती, वेदना आणि जीवनाच्या अखेरच्या तेजाचा द्योतक आहे. पिवळसर केशरी पार्श्वभूमी युद्धाच्या ज्वाळा आणि मरणाचे दाहक तेज दाखवते.

आकाशातील फिकट, पण असह्य दुःखाने भरलेला चेहरा हे दाखवतो की युद्धाचा शेवट फक्त रणांगणावर नाही, तर प्रत्येक मातेच्या अंत:करणात घडतो.

 

२.  'रक्त आणि अश्रू' — शीर्षकाचे गांभीर्य: ‘रक्त’ म्हणजे पुरुषार्थ, संघर्ष, मरण, आणि ‘अश्रू’ म्हणजे स्त्रीत्व, करुणा, ममत्व. दलाल यांनी या दोन भावनांना एका चौकटीत एकत्र आणले आहे —जणू युद्धाने फाडलेल्या पृथ्वीवर माणुसकी अजूनही आपल्या डोळ्यांतून वाहत आहे. 

 

३. Remarque यांचा ‘All Quiet on the Western Front’ आणि दलाल: Remarque यांच्या शेवटच्या पानावरचा तो शांत मरण —

आणि दलाल यांच्या चित्रातील स्तब्ध रक्तरंजित शरीर —दोन्ही ठिकाणी एकच अंतर्मुख शांतता आहे. ती युद्धानंतरची नव्हे, तर माणुसकी संपल्यानंतरची शांतता आहे. Remarque यांनी शब्दांत जे सांगितले, ते दलाल यांनी रंगांत सांगितले. एका पिढीने युद्धाचा अनुभव कसा आत्म्याच्या खोलवर नेला, हे दोघांनी आपल्या माध्यमांतून मांडले.

 

४. १९४५चा संदर्भ: १९४५ साली दुसऱ्या महायुद्धाचा शेवट झाला होता. हिरोशिमा-नागासाकीची राख अजून गरम होती. त्याच वेळी भारतात स्वातंत्र्याच्या चळवळीला जोर चढत होता. दलाल यांनी हे चित्र या दोन जागतिक आणि भारतीय वास्तवांमधल्या मानवी वेदनेच्या बिंदूवरून काढले आहे.

 

दलाल यांचे हे चित्र त्यामुळे फक्त ऐतिहासिक दस्तऐवज नाही, तर कालातीत नैतिक आरसा आहे.

 

 

 कलाकार: दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ

 

सौजन्य व आभार: महाराष्ट्र राज्य मराठी विकास संस्था, चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार

राग हिंदोल, चारुलता आणि दीनानाथ दलाल ...How Raag Hindol Connects R Tagore, Satyajit Ray and Dinanath Dalal

 तुम्ही सत्यजीत रे यांचा (किमान माझ्यासाठी) सर्वोत्कृष्ट चित्रपट 'चारुलता' , १९६४ पहिला आहे का (जलसा घर, पथेर पांचाली, शतरंज के खिलाडी, आणि इतर त्यांचे अनेक त्या नंतर येतात)? 

त्यात एक प्रसंग दाखवला आहे चारुलता मोठ्या बागेत झोक्यात बसली आहे आणि तिचा धाकटा दीर अमल शेजारी जमिनीवर पहुडला आहे ...

रेंचे वैशिष्ट्य म्हणजे ते कॅमेरा चारुलता कडून अमल वर रोखतात आणि अमल कडून चारुलता कडे... बहुतेक सर्व हिंदी सिनेमातील झोपाळ्यावरच्या उत्तम गाण्यांत (जसे 'सुनो सजना पपीहे ने') तुम्हाला फक्त अमलकडून चारुलताकडे रोखला गेलेला कॅमेरा दिसेल ...

ह्या सगळ्यातून आपल्याला जास्त तीव्रतेने जाणवते की चारुलता चे मन अमल बाबत अतिशय दोलायमान झाले आहे ... काय वाटतय तिला नेमके त्याच्या बद्दल?

मी ते तुम्हाला सांगणार नाहीये. तुम्ही चित्रपट पहा आणि तो सीन युट्युब वर इथे पहा https://www.youtube.com/watch?v=EcUHbTBElO0

दीनानाथ दलाल यांनी १९५१ च्या दीपावली च्या दिवाळी विशेषांकात रंगवलेला राग हिंदोल हाच तो क्षण पकडतो —मनाच्या झुल्यावर बसलेली स्त्री, स्वतःच्या भावनांच्या तालावर झुलते आहे.

तिच्या झोक्याचा ठाव घेताच वाऱ्याने केस उडतात, साडीचा पल्लु हलतो, आणि झाडांच्या सावल्यांतून प्रकाशाचे ठिपके तिच्या देहावर पडतात. ती कोणाची वाट बघतेय का? की स्वतःच्याच मनात झुलतेय? हा प्रश्न चारुलतेसारखाच आहे — अमल आहे की केवळ वसंताचा झोका?

राग हिंदोलच्या संगीतस्वरूपातही हेच आहे —त्याचे स्वर झोक्यात झुलतात: “सा म ध नी, सा म ध नी…” ना विरह, ना मिलन — फक्त ओढ, लय आणि हलकीशी मादक अनिश्चितता. दलाल यांनी तीच धुंद नाजुकता रंगात पकडली आहे.

चारुलता झोपाळ्यावर रवींद्रनाथांचे रवींद्र संगीतातील हे गाणे गुणगुणते आहे :

 "फुले फुले ढोले ढोले,
बोहे किबा मृदु बाए।
टोटिनी हिलोलो तुले,
कोल्लोले चोलिया जाय।
पिको किबा कुन्जे कुन्जे,
पिको किबा कुन्जे कुन्जे,
कुहू कुहु कुहू गाय।
की जानि किशेरो लागी,
प्राणो कोरे हाय-हाय।  

 ( मराठी अनुवाद
फुलांवर हलके-हलके,
मंद वारा वाहतो.
नदी किंचित लाटा निर्माण करून,
छान आवाजाने पुढे वाहते.
कोकीळ बागेमध्ये,
कुहू-कुहू-कुहू गात आहे.
माहीत नाही कशासाठी,
माझा जीव व्याकूळ झाला आहे. )

दलाल यांच्या हिंदोल मध्ये हीच चारुलतेची स्थिती आहे —नायिकेच्या अंगभूत सौंदर्यात एक लय आहे, आणि त्या लयीमध्ये एक अवघड जाणिव: “माहीत नाही कशासाठी, माझा जीव व्याकूळ झाला आहे”

हीच तर हिंदोलाची जादू आहे —संगीत, रंग, आणि मन — सगळं एकाच झुल्यावर झुलतं. तो कल्याण थाटातील एक राग आहे. याचे वैशिष्ट्य म्हणजे यात तीव्र (तीव) मध्यम स्वर असतो आणि गंधार व निषाद हे स्वर कोमल असतात. या रागाचे नाव झुल्यावरून (हिंडोला) आले आहे, कारण त्याची चाल झुल्याप्रमाणे असते, जसे की म आणि ध या स्वरांचा वापर करून झोक्यासारखी लय तयार होते.

रंगसंगतीकडे पाहिलं, तर —हिरव्या झाडांच्या सावलीत नायिकेचं पिवळं लुगडं जणू सूर्याचा किरण आहे. तिच्या मागे जांभळट, गुलाबी आकाश — दिवस आणि संध्याकाळ यांच्या मधला क्षण — ज्यात हिंदोलाचा स्वर झोके घेतो: ना पूर्ण तेज, ना पूर्ण गूढता — फक्त लय आणि हलकेपणा.

राग दीपक’ जसा देहाचा ताप दाखवतो, तसा ‘राग हिंदोल’ मनाचा झोका दाखवतो. दलाल यांनी इथे स्त्रीला वसंताच्या मुक्त, निःसंकोच क्षणात पकडलं आहे —ती कोणासाठी झुलते आहे, हे महत्त्वाचं नाही; महत्त्वाचं म्हणजे — ती झुलते आहे, आणि झुलतानाच ती स्वर होते आहे...

की जानि किशेरो लागी, प्राणो कोरे हाय-हाय।  

कलाकार: दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ

सौजन्य व आभार: महाराष्ट्र राज्य मराठी विकास संस्था, चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार

(चित्र क्लिक करून मोठ्या स्क्रीनवर अवश्य पाहा.)

दीनानाथ दलालांची गानलुब्धा...When Ajanta and Johannes Vermeer Meet

गानलुब्धा, दीपावली हिंदी आणि दीपावली मराठी , दिवाळी १९५५
 

नायिकेचा भाव:

 

“गानलुब्धा” म्हणजे संगीतप्रेमात पूर्ण गुंग झालेली स्त्री. तिचा देहविन्यास, डोळ्यांची अर्धउघडी अवस्था, हातांनी वेणू/वीणा सांभाळण्याची शैली – हे सगळं तिला बाह्यजगत विसरलेली दाखवतं. ती पूर्णपणे स्वरांच्या ओढीत आहे.

पहिल्या नजरेला हे वाद्य थोडं hybrid वाटतं. वीणेचं लांबट रूप आहे, पण हाताळण्याची पद्धत आणि शरीराशी असलेला पोझ थोडा बासरी/वीणा मिश्र भासतो. दलालांनी अनेकदा वाद्यांबाबत पूर्ण शास्त्रीय अचूकतेपेक्षा भावमुद्रेला प्राधान्य दिलं आहे. इथे महत्त्वाचं आहे ते “संगीतात तल्लीन असलेली स्त्री” हे प्रतिमान, वाद्याचं नेमकं वर्गीकरण नव्हे. तरीही, स्वरूपावरून पाहिलं तर हे वीणेचं एक stylized form आहे असं म्हणता येईल.

 

नायिकेची देहयष्टी :

तिच्या देहयष्टीत पारंपरिक नायिकेच्या वक्ररेषेपेक्षा थोडी वेगळी, elongated आणि slightly awkward भासणारी ठेवण आहे. कदाचित दलालांनी जाणीवपूर्वक Vermeerच्या women-at-music सारखी तल्लीनता दाखवण्यासाठी हे केलं आहे — जिथे सौंदर्य हे परिपूर्णतेत नसून क्षणाच्या तल्लीनतेत आहे. तिचे झुकलेले खांदे, किंचित पुढे झुकलेलं शरीर — हे दर्शवतं की ती बाहेरील जग विसरून फक्त स्वरात बुडाली आहे.

 

रंगसंगती:

दलालांनी इथे लाल रंग ठळक ठेवला आहे – नायिकेच्या ब्लाउजचा गडद लाल रंग उत्कटतेचा, जीवनशक्तीचा द्योतक. जांभळ्या–गुलाबी छटा स्त्रीच्या आंतरिक भावविश्वाची, तर पार्श्वभूमीतील हलके रंग स्वप्निल वातावरण निर्माण करतात. लाल, पिवळे, जांभळट, निळसर असे रंग आश्चर्यकारक उठाव देतात. पार्श्वभूमीतील गडद रंग आणि स्त्रीच्या वस्त्रांतील तेजस्वी रंग यामुळे ती मध्यभागी लक्ष वेधून घेते — जणू संगीताच्याच लहरींनी रंगांची नादमयता निर्माण केली आहे.

 

यात अजंठ्याच्या मोहक स्त्रिया आठवतात, पण त्याचवेळी व्हर्मीअरच्या “ल्यूट वाजवणाऱ्या स्त्रिया” किंवा “वीणा वाजवणाऱ्या युवती” यांची छाया स्पष्ट दिसते – प्रकाश आणि रंग यांच्या संगमातून स्त्रीचं आंतरमन व्यक्त करणं.

पार्श्वभूमीतील पुरुष: 

 

मागे एक पुरुष आहे, अर्धवट धूसर, जणू झोपेत किंवा मद्यधुंद अवस्थेत. तो देवदाससदृश्य वाटतो (शरतचंद्र चट्टोपाध्याय यांच्या लेखनाचा मराठी मनावर प्रचंड पगडा विसाव्या शतकाच्या पहिल्या अर्ध्या भागात होता, १९व्या शतकाच्या उत्तरभागात बंकिम चंद्र चटर्जी यांचा होता) ) – प्रेमाच्या अनुत्तरित ओढीत स्वतःला हरवून बसलेला. त्याच्या हातात प्याला नाही, पण त्याची हावभावांची सैलावलेली देहबोली, थकलेली नजर – हे सर्व सुचवतं की तो नायिकेच्या स्वरजगताबाहेर, स्वतःच्या वेदनेत हरवलेला आहे.

 

खरंच, त्याचा चेहरा थोडा melancholic व नशेत हरवलेला भासतो. कदाचित तो रसिक आहे, पण आनंदाऐवजी विरह, व्यसन किंवा अपूर्णतेची छाया त्याच्या मुखावर आहे. अशा प्रकारची contrast of moods दलाल वारंवार दाखवतात: एकजण आनंदात तल्लीन, दुसरा विरक्त किंवा हताश. म्हणजेच इथे स्त्रीची आत्मतल्लीनता आणि पुरुषाची हरवलेली अवस्था – या दोन जगांतला विरोधाभास दलालांनी सूक्ष्मपणे दाखवला आहे.

 

शैलीगत सातत्य:

आधीच्या ‘स्वयंवरिता’ चित्रात आपण पाहिलं की दलालांनी नायिकेच्या निर्णयशक्ती आणि उत्कटतेवर भर दिला होता. इथे मात्र भर स्वर–साधनेवर आहे, म्हणजेच अंतर्मनाच्या शांत परमानंदावर.

पण दोन्ही चित्रांमध्ये एक समानता आहे – पार्श्वभूमीतील पुरुष–प्रतिमा. ‘स्वयंवरिता’ मध्ये तो अग्रभागी विजयी आहे; ‘गानलुब्धा’त मात्र मागे, हरवलेला.

 

प्रतीकात्मक अर्थ:

नायिका : संगीत आणि अंतर्मनाच्या आनंदात बुडालेली भारतीय स्त्री – स्वयंपूर्ण. पुरुष : बाह्यसंसार, दु:ख, अपयश किंवा नकार याचं प्रतीक.

 

संगीत : जीवनातला खरा आधार, जो स्त्रीला आत्मनिर्भर करतो.

 

निष्कर्ष

“गानलुब्धा” हे चित्र फक्त शृंगारिक नाही, तर स्त्रीच्या आत्मतल्लीनतेचं आणि स्वतंत्रतेचं रूपक आहे. दीनानाथ दलालांनी इथे अजंठ्याची शारीरिक कोमलता आणि व्हर्मीअरप्रमाणे संगीत–क्षणाचं आत्मीय पकडणं या दोन्हींचा संगम साधला आहे. मागे असलेला पुरुष जणू एक सावलीच – त्याचं अस्तित्व आहे, पण नायिकेच्या स्वरात त्याला जागा नाही.

 

गानलुब्धा मध्ये रंगांची चमक, स्त्रीच्या शरीरयष्टीची असामान्य ठेवण, वाद्याचं मिश्र रूप, आणि मागे उभ्या पुरुषाची उदास छाया — हे सगळं मिळून चित्राला एकाच वेळी संगीतमय आनंद आणि हळवी विषण्णता दोन्ही देतं.

 

कलाकार : दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ

 

सौजन्य आणि आभार :

महाराष्ट्र राज्य मराठी विकास संस्था, चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार, आणि ChatGPT

शृंगार आणि सावली: दीनानाथ दलाल यांच्या १४ नायिका...Dinanath Dalal@110

शृंगार आणि सावली: दीनानाथ दलाल यांच्या १४ नायिका

१. प्रस्तावना:

भारतीय परंपरेत नायिका ही केवळ नारीप्रतिमा नाही — ती एक भावावस्थेची मूर्ती, एक संस्कृतीची रेखा, आणि एक रसाची सजीव छाया आहे. नृत्य, शिल्प, काव्य आणि चित्र यामधून ती नाना रूपांत प्रकट होते.

१९५० च्या दशकात दीनानाथ दलाल यांनी आपल्या चित्रांतून भारतीय नायिकांचे हे स्वरूप नव्याने प्रकट केलं. त्यांच्या नायिका सौंदर्याच्या रूढ कल्पनांवर अवलंबून नसून, त्या भाव, मुद्रा, आणि नजरेच्या सूक्ष्म छटांमधून प्रकट होतात.

 या लेखात आपण १४ नायिकांवर लक्ष केंद्रित करतो — classical ८ नायिका आणि त्यानंतर evolved ६ नायिका — आणि पाहतो की दलाल यांच्या कुंचल्यातून त्या कशा प्रकारे नव्याने जन्म घेतात.

---

२. स्वाधीनपतिका: अधिकारिणीची मूक मुद्रा

स्वाधीनपतिका ही ती नायिका जी आपल्या प्रियकराच्या पूर्ण प्रेमात नांदते. तिच्या डोळ्यांत समाधान आहे, देहबोलीत समर्पण, आणि नजरेत सौम्य अधिकार.

दीनानाथ दलाल यांच्या या नायिकेच्या रचनेत आपण पाहतो:

• सौंदर्याची ओलसर लहरी,
• प्रियकराच्या स्पर्शाचे अप्रत्यक्ष भान,
• आणि स्त्रीच्या निर्भरतेऐवजी तिच्या समरसतेचं चित्रण.

त्यांची स्वाधीनपतिका ही केवळ अलंकारित नाही, तर एक अलंकार बनलेली मुद्रा आहे.

---

३. प्रोषितपतिका: आठवणींच्या सावलीत बसलेली

प्रोषितपतिका — प्रियकर परदेशी गेलेला आहे, आणि नायिका त्याच्या आठवणींमध्ये हरवलेली आहे. ती न रडती, न बोलती — पण तिच्या अवतीभवती एक विरहाची शांत झुळूक आहे.

दलाल यांच्या कलेत:

• तिचं शरीर अर्धवट सावलीत आहे,
• कपाळावर हात ठेवलेला — जणू काळाच्या ओझ्याने वाकलेली,
• आणि चेहऱ्यावर एक सौंदर्य आहे — ज्याला फक्त विरहच सुंदर बनवतो.

या चित्रात नायिकेभोवतीचं अंधारलेपण केवळ बाह्य नाही — तो तिच्या अंतःकरणाचा विस्तार वाटतो.

४. वासकसज्जिका: अपेक्षेचा आरंभ

वासकसज्जिका म्हणजे ती नायिका जी प्रियकराच्या आगमनासाठी स्वतःला सजवते आहे. ती सजते आहे, पण अजून काही घडलेलं नाही — सगळं शुभंकर आहे, पण अजून अपूर्ण आहे.

दीनानाथ दलाल यांच्या चित्रात:

• नायिका आरशासमोर आहे, केसात गजरा खोवते आहे.
• तिचा पोशाख हलका आहे, रंग फिकट गुलाबी आणि पांढरट.
• चेहऱ्यावर सौम्य उत्सुकता, पण डोळ्यांत थोडी अधीरता.

हे चित्र म्हणजे विलंबाचा आनंद आहे — एक साजेसा थांबा.

---

५. अभिसारिका: अविरत उत्कंठेचा ध्यास

अभिसारिका ही ती नायिका जी स्वतः प्रियकराच्या भेटीसाठी निघते. ती काळाची, मर्यादेची पर्वा न करता संध्याकाळी, रात्री, पावसात, वाऱ्यात त्याच्याकडे जाते.

दलाल यांच्या अभिसारिकेचे चित्र:

• काळसर आकाश, तुटलेली फांदी, आणि नायिकेच्या पदरावर ओल्या पावसाच्या छटा.
• तिचा चेहरा स्थिर, पण शरीर पुढे झुकलेलं — एका गतीने भरलेलं.
• रंगगडद आहेत — हिरवा, काळा, वांगीणी — जणू ती निसर्गात मिसळलेली आहे.

ती शृंगारात धावणारी नायिका आहे — पण तिची चाल संयमित, सुसंस्कृत आहे.

---

६. विरहोत्कण्ठिता: विरहाचे किनारपट

विरहोत्कण्ठिता — ही ती नायिका जी प्रियकराच्या अनुपस्थितीत अतीव व्याकुळ आहे. तिचा विरह तिला बेचैन करत नाही, तर विघटित करतो.

दलाल यांच्या चित्रात:

• नायिका झाडाखाली बसलेली, पदर कधीच ओसरलेला, तिची मान वाकलेली.
• तिच्या भोवती रंग निस्तेज — सुतारफळीचा गुलाबी, आभाळाचा फिकट निळा.
• तिचे डोळे बंद, पण तिचा चेहरा शब्दांच्या पलीकडचा आवाज बोलतो.

इथे सौंदर्य नाही, पण सत्य आहे. ही नायिका त्या क्षणी खऱ्या प्रेमात पूर्ण बुडालेली आहे.

७. खण्डिता: रुसलेली पण तेजस्वी

खण्डिता ही ती नायिका जी प्रियकरावर रागावलेली आहे — कारण तो दुसरीकडे गेला, उशिरा आला, किंवा तिच्या भावनांचं अवमूल्यन झालं. पण तिचा राग हा निर्भीड आहे.

दीनानाथ दलाल यांच्या खण्डितेच्या चेहऱ्यावर:

• कपाळावर आठी नाही, पण नजर धारदार.
• केस थोडे विस्कळीत, पण ठाम मुद्रा.
• रंग योजना गडद आहे — वांगीणी, गडद गुलाबी — नायिकेच्या रागाची तीव्रता दाखवणारी.

ही नायिका प्रेम मागत नाही — ती आदराची मागणी करते.

---

८. कलहान्तरिता: रुसवट संपवणारी क्षमा

कलहान्तरिता म्हणजे ती नायिका जी प्रियकराशी भांडण करून एकट राहिली आहे, पण आता तिला वाटतंय — की पुन्हा संवाद व्हावा. तिचा रुसवा टोकाचा नाही, तर सुसंस्कृत आहे.

दलाल यांच्या या नायिकेच्या रचनेत:

• पदर परत ओढलेला, मान थोडीशी खाली, डोळे दुरवर.
• साडीचा रंग सौम्य नारिंगी — शृंगार आणि मोकळेपणा यांची जुळवाजुळव.
• ती एकटी आहे, पण एकाकी नाही.

ती नायिका आहे जी रागावर प्रेमाचं आवरण टाकते.

---

९. विप्रलब्धा: धोका उलगडलेली

विप्रलब्धा ही ती नायिका जी फसवली गेली आहे — प्रियकराने तिची वाट पाहून घेतली नाही, किंवा तो कोणाशी तरी गेला. या नायिकेचा शृंगार आता दु:खात मिसळला आहे.

दीनानाथ दलाल यांच्या चित्रात:

• सजलेली नायिका, पण तिची नजर — फसवणुकीने ओरबाडलेली.
• झाडामागे प्रियकराची अस्पष्ट आकृती, आणि तिचं अंग मागे वळलेलं.
• गडद हिरवट, जांभळट आणि राखाडी रंग — शृंगाराची राख.

ही नायिका ‘दुःखाची सौंदर्यमूर्ती’ आहे.  ती प्रेम संपवते नाही — पण त्याच्या आहारी जात नाही.

१०. परितृप्ता: पूर्णतेचं सौंदर्य

‘परितृप्ता’ म्हणजे ती नायिका जी शृंगारानंतर समाधानाच्या शांत अवस्थेत आहे. तिच्या डोळ्यांत न थकवणारा विश्रांतीचा गूढ प्रकाश आहे.

दीनानाथ दलाल यांच्या या चित्रात:

• नायिका खांद्यावरून पदर सरकवून बसलेली आहे.
• ती सजलेली नाही, पण तिच्या अंगावरील प्रत्येक रेषा ‘आत्मविश्वासाचा आरंभ’ आहे.
• रंगफुलं नाहीत, पण चेहऱ्यावर मोहक शांतता आहे.

ही नायिका सांगते — प्रेमात नुसती आसक्ती नाही, तर एक प्रकारचा बुद्धिप्रामाण्य गारवा असतो.

---

११. नवमल्लिका: मृदु सौंदर्याचा नवा उमाळा

‘नवमल्लिका’ ही ती नायिका जी नुकत्याच प्रेमाच्या भावनेत भिजलेली आहे. तिचं मन खुलतंय, पण अजून थोडं लाजरतंय.

दलाल यांच्या नवमल्लिकेचं वैशिष्ट्य:

• ती स्वतःशीच गुंग आहे — एकटं हसणं, केसांमध्ये फुलं खोवणं.
• तिच्या कपड्यांत पांढरट आणि फिकट हिरव्या रंगांचा संगम आहे — जणू नुकताच आलेला पावसाळा.
• चेहरा उत्सुक, पण दबक्या श्वासासारखा.

ही नायिका म्हणजे प्रेमाचं पहिलं फुलणं, नव्या सुवासासकट.

---

१२. पर्युत्सुका: संवाद आणि शांततेमधला तणाव

‘पर्युत्सुका’ ही नायिका प्रेमात आहे, पण थोडीशी अस्वस्थ आहे. काहीतरी स्पष्ट न झालेलं आहे, मन गुंतलेलं आहे पण अजून विश्वास बसलेला नाही.

चित्रात:

• नायिका आरशाकडे पाहते आहे पण तिचे डोळे आतल्याच विचारांवर केंद्रित.
• रंग संयमित — जांभळट, राखाडी आणि गुलाबी.
• तिचं शरीर थोडं वाकलेलं — जणू ती स्वतःशी बोलते आहे.

ती नायिका आहे जी शृंगाराला अर्थाच्या कसोटीवर तोलते आहे.

---

१३. उत्कंठिता: अपेक्षा आणि अस्वस्थता

‘उत्कंठिता’ ही ती नायिका जी प्रियकराची वाट पाहते आहे — पण ही वाट पाहणं आनंददायक नाही, हे बेचैन करणारं आहे.

दलाल यांच्या चित्रात:

• झाडाच्या खालची नायिका एकटं उभी आहे, साडीचा पदर हातात गुंफलेला.
• तिचे डोळे रस्त्याकडे, आणि ओठ दडपलेले.
• पार्श्वभूमीत थोडं धूसर आकाश आणि फिकट पानझड.

ही नायिका म्हणजे वाट पाहणं, पण न येण्याची भीतीसुद्धा.

---

१४. गानमुग्धा: संगीतात विलीन नायिका

‘गानमुग्धा’ — ती नायिका आहे जी गाणं ऐकते आहे, आणि त्यात पूर्ण विरघळून गेलेली आहे. तिचं शरीर निश्चल आहे, पण तिचा आत्मा नाचतो आहे.

चित्र:

• नायिका एका बाजूला हलकेशी वाकलेली, डोळे मिटलेले.
• पदर किंचित बाजूला सरकलेला, केस मोकळे.
• संगीतात मन पूर्ण विरघळून गेल्याने तिचा चेहरा — समर्पणाचं सौंदर्य.

ही नायिका कोणावर प्रेम करत नाही — ती साक्षात रसावर प्रेम करते.

१५. शुकसारिका: निःशब्द संवादातली नायिका

‘शुकसारिका’ ही नायिका कोणत्याही पुरुष पात्राशी संबंधित नाही. तिचा संवाद आहे पोपटाशी — एक रसदूत, एक साक्षीदार. ती प्रेमात आहे की फक्त त्या आठवणींत? ती वाट पाहते आहे की प्रेम संपलंय?

दीनानाथ दलाल यांच्या चित्रात:

• नायिका झाडाजवळ बसलेली आहे, एका हातात पोपट आणि दुसऱ्या हाताने तोच फांदीवर ठेवण्याच्या स्थितीत आहे.
• तिचा चेहरा शांत, पण डोळे खूप काही बोलतात.
• साडीच्या रंगांत निळसर व जांभळ्या छटा आहेत — जणू स्वप्न आणि जागृती यांच्यामधली सीमारेषा.

शुकसारिका ही नायिका आहे —जी नात्यांच्या पुढे गेली आहे, जी निसर्गाशी जुळली आहे, आणि जी एकटेपणातही पूर्ण आहे. ती केवळ प्रियकरासाठी नाही, तर स्वत:साठी जिवंत आहे.

---

१६. दलाल यांची शैली: शृंगाराची सावली आणि प्रकाश

दीनानाथ दलाल यांची नायिका कधीही ‘केवळ सुंदर’ नाही. ती नेहमी एक संपूर्ण भावस्थिती असते.

• ते रंग वापरतात — पण सावल्याही.
• ते देह दाखवतात — पण मनही खुलं करतात.
• त्यांच्या नायिकांमध्ये sensuality आहे, पण ती शब्दांवर, पारंपरिक  प्रतिमांवर अवलंबून नसलेली आहे.

त्यांची चित्रं नाटकासारखी नाहीत — ती एक शांत, अंतरंगीय नृत्य आहे. प्रत्येक चित्र म्हणजे जणू एक क्षणद्रष्ट विचार:
"स्त्री ही केवळ दृश्यतेची गोष्ट नसून, ती अनुभूतीची कविता आहे."

---

१७. समारोप: नायिका — एक भारतमाला

या लेखातून आपण दीनानाथ दलाल यांच्या चित्रांनी उभ्या केलेल्या १४ नायिकांचा परिचय घेतला. या नायिका ही केवळ रसशास्त्रातील वर्गवारी नाहीत, तर त्या आपल्याला भारतीय मानसशास्त्र, सांस्कृतिक स्मृती, आणि शृंगाराच्या असंख्य स्वरूपांशी जोडतात.

आजच्या काळात, जिथे स्त्रीच्या प्रतिमांना सरधोपट आकर्षकतेच्या चौकटीत पाहिलं जातं, तेथे दीनानाथ दलाल आपल्या चित्रांतून सांगतात —"नायिका ही सौंदर्य नसून, एक संवेदनशीलता आहे."

---

समाप्त:

शृंगार आणि सावली — ह्या दोन परस्परविरोधी गोष्टींमधूनच दलाल यांची नायिका उभी राहते. कधी ती प्रकाशात झळकते, कधी अंधारात विलीन होते — पण ती नेहमी पूर्ण, नेहमी सजीव असते.

 

कलाकार : दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ

 

सौजन्य आणि आभार :

महाराष्ट्र राज्य मराठी विकास संस्था, चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार