१९४७ चा ओसंडून वाहणारा आशावाद आणि १९५६ चे रात्रभर पाणी शोधायला लावणारे वास्तव ...Dinanath Dalal and Raj Kapoor

सोबतचे  चित्र वाङ्मय शोभेच्या ऑगस्ट १९४७ च्या अंकातील .... 

 

१. रचना (Composition): चित्र दोन स्तरांमध्ये उलगडते – समोरचा स्तर : लाल साडी व हिरव्या काठाचा पदर असलेली तरुणी, पाण्याच्या हंड्यासह, नृत्यात्मक वळण घेत उभी आहे. तिचा चेहरा वर वळलेला, डोळ्यात आनंद आणि जणू काही अंतर्गत गाण्याचा ठाव. पार्श्वभूमी : धबधबा, फुललेली गुलाबी झाडे, आणि पाण्याकाठी एकत्र आलेली स्त्रिया. पार्श्वभूमीतला हा "जल-उत्सव" वातावरणाला प्रसन्नता देतो.  

दलाल नेहमीप्रमाणे पहिल्या स्तरात "नायिका" ठळक ठेवतात, पण पार्श्वभूमीही कथा सांगणारी असते. 

 

२. रंगयोजना (Colour Scheme): लाल साडी : दलालांच्या कलाकृतीत वारंवार दिसणारा उत्कट शृंगाराचा रंग. तो इथे फक्त आकर्षणासाठी नाही, तर स्वातंत्र्याच्या ताज्या उत्सवाचा भावही देतो. गुलाबी फुलझाडे : वसंताचा, नवजीवनाचा, नव्या सुरुवातीचा संकेत. पिवळा हंडा : रचनेत संतुलन साधतो आणि सूर्यासारखी उब आणतो. पाण्यातील निळसर-हिरवट छटा : धबधबा आणि जलाशय यांना जीवंत ठेवतात, आणि नायिकेच्या तेजस्वी रूपाला पार्श्वभूमी देतात.

 

३. नायिकेचा भावविश्व (Expression & Gesture): ही नायिका केवळ पाणी भरायला आलेली गावकुसाची स्त्री नाही; तिच्या भंगिमेत एक मुक्तता, आत्मविश्वास, आणि सौंदर्याची जाणीव आहे. हाताची नाजूक स्थिती, डोक्यावर हंडा नीट स्थिर ठेवणारी बोटं, आणि चेहऱ्यावरील स्मित – हे सगळं मिळून एका स्वच्छंद, जीवनप्रेमी व्यक्तिमत्त्वाची रचना होते.

 

४. स्त्री-आकृतीचे सौंदर्य: दलालांच्या वैशिष्ट्यांप्रमाणे – शरीराची वक्ररेषा, कंबरेचा सडपातळ वळण, पदराच्या हालचालीत आलेली गती. केस मागे घेतलेले, पण चेहऱ्याभोवती काही लटांमुळे मृदुता वाढते. अंगभर घातलेले साधे पण उठावदार दागिने (कानातले, बांगड्या) ग्रामीणता जपताही मोहकपणा देतात.

 

५. स्वातंत्र्यकाळाशी जोडणारा अर्थ: १९४७ चा ऑगस्ट महिना – देश नुकताच स्वतंत्र झालेला. या चित्रात दलाल यांनी थेट राजकीय प्रतीकं दाखवलेली नाहीत; पण नायिकेची वर बघणारी, आनंदाने भरलेली मुद्रा नव्या उषःकालाचा इशारा देते. जणू जुने बंधन झटकून एक उत्साही पिढी नव्या प्रवाहात पाऊल टाकते आहे.

धबधबा – अखंड वाहणारा, थांबता न येणारा प्रवाह – नव्या राष्ट्राच्या ऊर्जेचा रूपक म्हणूनही वाचता येतो.

 

६. एकूण परिणाम: ही कलाकृती केवळ एक सुंदर मुखपृष्ठ नाही; ती एक क्षणचित्र आहे जिथे भारतीय स्त्री, निसर्ग, आणि नवजीवनाचा आनंद एकत्र मिसळतो. दलाल यांच्या हातात ग्रामीण दृश्यसुद्धा शृंगार, हालचाल आणि उत्सवाची अनुभूती देणारं बनतं.

 

डोक्यावरचा पाण्याने ओसंडून वाहणारा हंडा हा आशावादाचा नितांत सुंदर रूपक आहे. पारंपरिक ग्रामीण संदर्भात, हंडा म्हणजे जीवनाचा स्रोत — पाणी.

 

इथे तो फक्त भरलेला नाही, तर ओसंडून वाहतो आहे. याचा अर्थ संपन्नता, अपार शक्यता आणि नव्या काळातील भरभराट असा लावता येतो. ओसंडणे हे काही वेळा अपव्ययाचेही प्रतीक असू शकते, पण दलाल यांच्या रचनेत ते आनंदाचा उन्मेष बनते. जणू नायिकेच्या अंतःकरणातली ऊर्जा, हंड्यातून बाहेर पडून धबधब्याच्या प्रवाहात मिसळते आहे.

 

१९४७ च्या स्वातंत्र्यकाळात ही प्रतिमा सूक्ष्मपणे सांगते — "आता आयुष्याला दुष्काळ नाही, संधींचा प्रवाह अखंड चालू राहील."

 

नायिकेच्या चेहऱ्यावरचा आनंद आणि हंड्याच्या ओसंडणाऱ्या पाण्याची एकत्रित अनुभूती भविष्याच्या विश्वासाचा आणि स्वप्नांच्या भरतीचा प्रत्यय देते.

 

दीनानाथ दलाल यांची नायिका — लाल साडी, डोक्यावर ओसंडता हंडा, मागे धबधबा आणि फुलांचा बहर. ही फक्त ग्रामीण सौंदर्यकथा नाही, तर नव्या भारताचा स्वच्छ, निष्कलंक आरंभ आहे. हंड्यातील पाणी म्हणजे प्रामाणिक संधी, भविष्यावरील विश्वास, आणि सामूहिक भरभराटीची आशा. 

 

  

कलाकार : दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ

 

सौजन्य आणि आभार :

चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार आणि ChatGPT 

 

राज कपूर निर्मित जागते रहो, ज्याचे दिग्दर्शक आहेत अमित मैत्रा और सोम्भू मित्रा , १९५६ साली प्रकाशित झाला. 

 

 १९४७ मधील या मुखपृष्ठातील तेजस्वी, ओसंडून वाहणारा उत्साह जणू "नवा दिवस, नवे जीवन" असा संदेश देतो, पण १९५० च्या दशकातल्या वास्तवाने तो उत्साह किती पटकन कोमेजला हे "जागते रहो" (१९५६) मध्ये तीव्रतेने जाणवते.

 

 १९४७ : पाण्याचा ओसंडता हंडा म्हणजे संपन्नतेचा, आशेचा, शुद्धतेचा प्रतीक.  

१९५६ : "जागते रहो" मध्ये राज कपूरचा तहानलेला माणूस — पाणी मिळवण्यासाठी शहरभर भटकतो, पण त्याला भीती, संशय, हिंसा, आणि भ्रष्टाचार यांच्या भिंती आडवतात. 

जिथे दलाल यांच्या नायिकेच्या भोवती निसर्ग आणि समाजाचा एकोप्याचा उत्सव आहे, तिथे १९५० च्या दशकात शहरांत अनोळखी माणसाविषयी वैर, दारं बंद, मनं बंद अशी अवस्था होते.

१९४७ चं मुखपृष्ठ बघताना असं वाटतं — "आपल्याला फक्त स्वातंत्र्य मिळालं की बाकी सगळं आपोआप सुधारेल."
पण १९५६ मध्ये वास्तव हे सांगतं — "स्वातंत्र्याच्या पुढची लढाई घराघरात, रस्त्यांवर, मनामनांत आहे, आणि ती फार अवघड आहे."

१९४७ च्या ओसंडत्या हंड्यापासून १९५६ च्या नरडं कोरड पडलेल्या, गरीब, बहुदा बिहारी, माणसाची  कोलकता येथील एका भद्र लोकांच्या सोसायटीत पाण्याच्या एका घोटासाठी झालेली तडफड , त्याने एका रात्रीत बघितलेले वास्तव म्हणजे केवळ प्रतिमांचा बदल नाही; तो भारतीय शहरी संस्कृतीच्या अपेक्षा आणि वास्तव यांच्यातील अंतराचं जिवंत चित्रण आहे. एकेकाळी धबधब्यासारखी वाहणारी आशा — फक्त नऊ वर्षांत — कोरडी  झाली. 

ल्यूट आणि व्हायोलिन: अंतर्मुखतेचा दोन कलावंतांनी घेतलेला सूर....Vermeer's Young Woman With a Lute and Dinanath Dalal's With Violin

व्हर्मीर आणि दीनानाथ दलालांच्या कलेतील साम्यस्थळे शोधायला जुलै २३ २०२५ रोजी ह्या ब्लॉग वर सुरवात केली. 

एक महत्वाचे स्थळ म्हणजे संगीतातील स्त्रिया.... 

 

कलाकार : दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ

 

सौजन्य आणि आभार :

चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार आणि ChatGPT 

 

हे दीनानाथ दलाल यांचं १९४६ च्या वाङ्मय शोभा (ऑगस्ट अंक) साठीचं मुखपृष्ठ म्हणजे एक Vermeer-सदृश मौन अनुभवणारी चित्रकृती आहे. 

स्त्री आणि व्हायोलिन: एक तरुणी पूर्णपणे तल्लीन होऊन व्हायोलिन वाजवत आहे. तिच्या चेहऱ्यावरची स्मितरेषा, बंद नजरा आणि शरीराचा कोमल वळण अंतर्मुख आनंद प्रकट करतो.  Vermeer प्रमाणेच, येथे स्त्री आपल्याशी नाही, स्वतःशी संवाद साधत आहे. तिचं संगीत आपल्यासाठी नाही — तिच्यासाठी आहे. आपण अनवधानाने तिच्या खासगी क्षणात डोकावत आहोत. (वरच्या कोपऱ्यात एक प्रेमी युगुल धूसर छायाचित्रासारखं दिसतं. हे तिचं स्मरण, स्वप्न, की कल्पना?)

Vermeer च्या ‘Letter Reader’ किंवा ‘Girl Interrupted at Music’ यांच्याप्रमाणेच ही चित्रात दृश्याच्या पलीकडे जाणारी भावना आहे. इथे 'पात्रं' नाहीत, स्मृतींची सावली आहे — जणू संगीत हे त्या आठवणींना स्पर्श करतंय.

 केसांत मोगऱ्याचं फूल – शृंगार आणि संस्कार यांचा संगम, साडीतील सौंदर्य – पारंपरिक पण आत्मविश्वासपूर्ण, रंगसंगती: गडद जांभळ्या पार्श्वभूमीतून उमटणारा सौम्य केशरी प्रकाश — हे Dalal चं Vermeer-लायटिंग आहे! 

 "संगीतात रमलेली ही स्त्री म्हणजे Dalal च्या संथ पण अंतर्भेदी शृंगाराची उत्कट प्रतिमा आहे."
Vermeer च्या ‘गूढ आणि शांत' स्त्रियांसारखीच ही — आपल्याकडे न पाहता आपल्या आत जाणारी स्त्री आहे.

 Johannes Vermeer, 'Young Woman with a Lute', १६६२-६३

जोहान्स व्हरमीरच्या "Lady with a Lute" या चित्रातली स्त्री खिडकीकडे बघत आहे — तिचा सूर कुणाच्यातरी येण्यानं पूर्ण होणार आहे. पण दीनानाथ दलाल यांच्या १९४६ मधील व्हायोलिनवादिनी, एका झाडांच्या सान्निध्यात, स्वतःशी सूर जुळवत आहे — तिचं वादन कुणासाठी नाही, ते तिचं आहे. हे दोन चित्रं दोन भिन्न संस्कृतींत जन्मलेली असली, तरी दोघांत एक गोष्ट समान आहे — स्त्रीचा स्वतःच्या एकांताशी असलेला नातेसंबंध.

 "Lady with a Lute" हे चित्र पाहताना, एक स्तब्ध, प्रकाशाभोवती गुंफलेली स्त्री आपल्यासमोर उभी राहते. तिच्या हातात ल्यूट आहे, ती वाजवायला सज्ज आहे – पण तिची नजर खिडकीबाहेर. जणू कोणीतरी यावं, तिच्या सूरांना अर्थ द्यावा, असं तिला वाटतंय. ही प्रतिक्षा आहे – प्रेमाची, संवादाची, किंवा केवळ जागतिक उपस्थितीची.

दीनानाथ दलाल यांच्या १९४६ मधील वाङ्मय शोभा अंकात छापलेली 'व्हायोलिनवादिनी' मात्र एका पूर्ण वेगळ्या जगात वावरते. ती बाहेर कुणाची वाट पाहत नाही. तिच्या सभोवताल (उपचित्रात) हिरवळ आहे, झाडांची सावली आहे, तिचे कपडे आणि वाद्य हे भारतीय, पण दृश्याचा सूर मात्र अंतर्मुखतेचा आहे. ती स्वतःसाठी वाजवते आहे – तिचं संगीत तिच्या अंत:करणाशी गप्पा मारतं आहे.

व्हरमीर आणि दलाल – दोघेही वेळेत, जागेत, संस्कृतीत पूर्ण वेगळे – तरीही त्यांच्या स्त्रियांमध्ये एक सूक्ष्म साम्य आहे. त्या दोघींही काही न म्हणता बरंच काही सांगतात. आणि त्यांच्या चेहऱ्यावरील शांतता आपल्याला बोलकं करते.

व्हरमीरच्या स्त्रीकडे बाह्यप्रकाश येतो – खिडकीतून, बाहेरच्या जगातून. आणि ती त्याच जगाकडे पाहते. ती प्रतिक्षा करते.

दलालची स्त्री मात्र आंतरिक प्रकाशात न्हालेली आहे. तिच्या सभोवतालचं हिरवंगार निसर्ग तिच्या अंत:करणाशी एकरूप झालं आहे. ती कुणाचीही प्रतिक्षा करत नाही – ती तिथे आहे, स्वतःसाठी.

या दोन चित्रांमधून प्रकटतो तो एक सौंदर्याचा मार्ग आहे – एक प्रेमाच्या प्रतीक्षेचा, तर दुसरा प्रेमाच्या अस्तित्वाचा.

व्हरमीरच्या चित्रांतून पाश्चात्य सौंदर्यशास्त्रातलं domestic intimacy प्रकट होतं. स्त्री – घरात, बंद खिडकीतून बाहेर बघणारी, एक सांकेतिक प्रतीक्षा बाळगणारी.

दलालच्या चित्रांतून भारतीय नववर्गातील स्त्री समोर येते – ती शृंगारी आहे, पण तिचं शृंगार हे फक्त प्रियकरासाठी नाही – ते तिच्या सृजनासाठी, तिच्या स्वतःच्या जाणिवेसाठी आहे.

व्हरमीर आणि दलाल यांच्या स्त्रिया आपल्याशी थेट संवाद साधत नाहीत. त्या आपापल्या जगांत आहेत – पण म्हणूनच त्या अधिक खरे वाटतात. त्या object नाहीत, त्या दृश्यं नाहीत – त्या वास्तव आहेत.

शांततेतून व्यक्त होणाऱ्या या स्त्रिया आपल्याला आपल्याच अंत:प्रवेशात घेऊन जातात. व्हरमीर आणि दलाल – एक युरोपीय क्लासिकिस्ट, एक आधुनिक भारतीय – पण त्यांच्या कुंचल्याला मिळालेली ती एकच दिशा: स्त्री ही गूढ हे, नयनरम्य आहे, पण सर्वात आधी – ती स्वतःसाठी आहे .... 

Vermeer आणि Dalal यांचं स्त्रीदर्शन: भिन्नता आणि साम्य

१. स्त्रीचा स्वतःशी संवाद

• Vermeer च्या स्त्रीला कुणी यायचंय — तिचं वाद्य जणू सज्ज आहे, पण नजरा वाट बघतात. Dalal ची स्त्री स्वतःसाठी वाजवत आहे – तिच्या शृंगाराचं केंद्र तीच आहे.

२. आधुनिकतेचा संदर्भ

• Vermeer चं नेदरलँड्सचं १७व्या शतकातलं मध्यमवर्गीय सभ्यतेतलं सौंदर्य. Dalal चं स्वातंत्र्योत्तर भारतातलं, लोकशाहीच्या उंबरठ्यावर उभं असलेलं नवसंस्कृतीचं स्त्रीप्रतिबिंब. 

३. प्रकाशाचा वापर

• Vermeer मधील प्रकाश खिडकीतून येतो, आणि स्त्रीला व्यापून टाकतो.  Dalal मधील प्रकाश संदिग्ध, मृदू, जणू आंतरिक आहे – निसर्ग आणि आत्मा यामधून आलेला. 

---

दृष्टीकोन: भारतीय अंतर्मुखता विरुद्ध पाश्चात्य प्रतीक्षा

• Vermeer मध्ये स्त्री एका प्रेमाच्या, संवादाच्या अपेक्षेने बाहेरच्या जगाकडे पाहते. Dalal मध्ये स्त्री आतल्या सूरांशी जोडलेली आहे – तिचं प्रेम, तिचं संगीत हे स्वतःशी एकसंघ आहे.

हीच Vermeer आणि Dalal यांच्यातली मूलभूत दृष्टीकोनातील भिन्नता आहे — प्रेम बाहेरून यायचं आहे की, ते आतून फुलतंय?

 

 

दीनानाथ दलाल यांचा अभिजात चित्रकलेचा ध्यास: ते आणि व्हर्मीर...Dinanath Dalal and Johannes Vermeer

महान कलाकृती पुन्हा पुन्हा पाहिल्या जातात आणि प्रत्येकवेळी वेगळे काहीतरी सांगून जातात ... दलालांची अनेक चित्रे त्या प्रकारातील आहेत ... जसे नोव्हेंबर १९४८ चे वाङ्मयशोभा चे मुखपृष्ठ ....

हे चित्र आता मला योहानेस व्हर्मीर (Johannes Vermeer, १६३२-१६७५) या महान डच कलाकाराची आठवण करून देते ... कसे ते सांगतो ...

ही चित्रकृती बाह्यरंगांनी जरी तेजस्वी आणि सणासुदीच्या वातावरणात रंगवले गेले असले, तरी त्यामधील मुख्य नायिका मात्र अंतर्मुख आहे — तिच्या डोळ्यांतील गंभीरतेला आपण दुर्लक्ष करू शकत नाही.

माझ्या लहानपणी घट्ट अंबाडा आणि त्यावर घातलेली मंद वासाची ताज्या निशिगंधाची वेणी विलक्षण सुंदर दिसत असे. आई केंव्हातरी घालत असे. दलालांच्या नायिकेची वेणी (बहुधा गुलाब, मोगरा व झेंडू) तिच्या पारंपरिकतेचा, तिच्या सौंदर्यसाक्षरतेचा भाग वाटतात. ही फुलं केवळ सजावटीसाठी नाहीत, तर जणू काही तिच्या अंतर्मनाच्या सजगतेचं प्रतीक आहेत. तिच्या एकूण मूडशी विरोधाभास असलेल्या या फुलांमधूनच एक विलक्षण अंतर्बाह्य द्वंद्व जाणवतो — बाहेर फुलं, आत एक गूढ संकोच.

कर्णातले कानातले रत्नजडीत दिसत आहेत — हलकासा वळण घेतलेला दागिना, जो तिच्या सौंदर्यात एक शांत चमक वाढवतो. गळ्यातील हार सोनेरी असून त्याला काहीसा मध्यवर्ती भाव आहे — फारसा वजनदार नाही, पण लक्ष वेधून घेणारा आहे. तो तिच्या मानेच्या कंठप्रदेशाला सुंदर रेखाटतो, आणि त्या हारामागे दडलेली तिची गळती भावना अधिक खोल वाटू लागते.

तिच्या चेहऱ्यावर चिंतेचं, किंबहुना गूढतेचं छायाचित्र उमटलेलं आहे. तिचे डोळे थेट पाहणाऱ्याकडे नसून, थोडेसे झुकलेले — जणू काही एखाद्या आठवणीच्या ओझ्याखाली. ओठ बंद, पण काहीतरी अपूर्ण राहिल्यासारखं जाणवतं. एखादा निरोप मिळालेला आहे का? किंवा कुणीतरी येण्याचं थांबणं?

पार्श्वभूमीत दोन मुले दिवाळीचा आनंद लुटताना दाखवली आहेत — त्यांच्याकडे फटाके आहेत, आकाशात चंद्र आहे की फटाक्यांचा प्रकाश आहे याचा संभ्रम जाणवतो. पण नायिकेच्या भावनेशी ही उत्सवमुद्रा फारच वेगळी वाटते. गगनातले रंग ही एक महत्त्वाची बाब — डोंगराळ आणि मंद प्रकाशलेले ढग, निळसर आणि जांभळसर छटा असलेले आकाश — हे सर्व असह्य सौंदर्याच्या एका टोकावर उभं आहे. हे आकाश ‘वास्तवातील दिवाळी’पेक्षा, मनोवस्थेतील दिवाळी वाटते.

तिची साडी गडद हिरव्या आणि केशरी रंगात आहे. हिरवा — शांतता, संयम; केशरी — ऊर्जा, भावना. ही दोन रंगांची संगती हाच तिच्या अंतर्मनाचा द्वंद्व आपल्याला सांगते. सोनेरी किनार आणि शालीन नेसणं ही एका सुसंस्कृत, पण अंतर्मुख स्त्रीची ओळख निर्माण करतात.

या चित्रात एक तिरपा वळण आहे. जणू एखादी स्त्री सणाच्या दिवशी आठवणीत गुरफटलेली आहे. कदाचित प्रिय व्यक्ती तिच्यासोबत नाही, कदाचित तीच एका अंतरंग वेदनेच्या क्षणी आहे. फटाक्यांचे आवाज, आनंदी मुलांचे हसू, आकाशातली झगमगाट — या सर्वांचा आवाज तिच्यापर्यंत पोचत नाही. ती निवडून गंभीर राहिलेली नाही, तर तिची मनस्थिती त्या आनंदाच्या बाहेरच आहे.

ही चित्रकृती दलालांच्या शृंगारनायिकांच्या तुलनेत वेगळी आहे — येथे शृंगार दाट आहे, पण तो प्रगट नसून गुंतागुंतीचा आहे. ही स्त्री सौंदर्यवती आहे, पण तिचे सौंदर्य म्हणजे केवळ रंगरूप नव्हे — ते तिच्या मौनात, तिच्या डोळ्यात, आणि न वाजवलेल्या आवाजात आहे. दीनानाथ दलाल यांनी येथे एक अत्यंत स्तब्ध पण हालचालीने भरलेली स्त्री उभी केली आहे — एक अशी स्त्री जी दिवाळीत देखील स्वतःच्या गूढतेशी, एकटेपणाशी आणि आठवणींशी संवाद साधते आहे.

ही कलाकृती म्हणजे सौंदर्य आणि सावली यांचा एक सुरेल समन्वय आहे.

१९४०च्या दशकातील दीनानाथ दलाल यांच्या स्त्रीप्रतिमा खरोखरच Johannes Vermeer या डच चित्रकाराच्या स्त्रियांची आठवण करून देतात — ज्या बाहेरून शांत, स्थिर दिसतात, पण त्यांच्यात एक खोल, अंतःस्थ आंदोलन असतं. नोव्हेंबर १९४८ चं चित्र याचा अत्युत्तम नमुना आहे.

व्हर्मिरच्या Woman Reading a Letter, Girl with a Pearl Earring, Woman Holding a Balance यांसारख्या चित्रांत आपण पाहतो:

शांत, घरगुती वातावरण फार सौम्य पण अर्थवाही चेहरा — जणू काही ती स्त्री काहीतरी खोल विचारात आहे
भावना कृतीतून नव्हे, तर नजर, प्रकाश, भंगिमेतून उमटते
बाह्यतः सगळं नीटनेटके, पण मनात काहीतरी गुंतागुंत

दलाल यांचं माध्यम वेगळं होतं — मासिक मुखपृष्ठं, मुद्रित रंगचित्रं — पण त्यांचा कलात्मक हेतू आणि भावनात्मक खोली यामध्ये व्हर्मीरशी साम्य वाटतं:

स्वतंत्र पण अंतर्मुख नायिका — दलालच्या या काळातील स्त्रिया कृतीशील नसतात, त्या क्षणभर स्थिरावलेल्या असतात. त्यांच्या डोळ्यांत काहीतरी चाललेलं असतं, पण ते केवळ सूचक.

दृष्टी थेट न वळवलेली — आत पाहणारी नजर — अगदी १९४८ च्या चित्रात दिसणारी ही नायिका. डोळे झुकलेले, काहीशी अलिप्त. ही लाज नव्हे, ही मनाच्या एका वेगळ्याच पातळीवर असणं आहे.

रंग आणि प्रकाशाचा वापर ‘भावनात्मक ध्वनी’ म्हणून — दलाल तेजस्वी रंग वापरतात, पण विशेषतः १९४०च्या दशकात संध्याकाळचं आकाश, थोडं निळसर-जांभळं वातावरण, हे सर्व मनाच्या सावल्यांचं चित्रण करतं.

पार्श्वभूमी आनंदी, पण नायिका त्याहून वेगळी — व्हर्मीरकडे जसं नकाशा, पिठाच्या चाळण्या, फुलं वगैरे पार्श्वभूमीत असतात, तसं दलालकडे फटाके, सण, मुलांचं हास्य असतं — पण नायिका त्यात सहभागी नाही.

भावना कथेतून नाही, मौनातून व्यक्त होतात
— व्हर्मीरची स्त्री विचारात आहे: काय वाचते आहे? काय वाट पाहते आहे?
— दलालची नायिका आठवणीत आहे: कुणाची वाट पाहते आहे? काय हरवलं आहे?

व्हर्मीर १७व्या शतकात, दलाल २०व्या — पण दोघेही एक संक्रमणकाळ अनुभवत होते:

व्हर्मीरच्या काळात स्त्रियांना घरातील सौम्यता आणि मर्यादा यामध्येच दाखवलं जात होतं. पण त्याच्या चित्रांत एक अव्यक्त व्याकुळता आहे.

दलालच्या काळात भारतीय स्त्री फक्त माता वा प्रेयसी नसून, विचारी, संवेदनशील आणि स्वतःचा अंतःविश्व असलेली म्हणून समोर येते.

दोघांचं चित्रण स्त्रीचं बाह्य नव्हे, तर अंतर्मन उभं करतं, हे निर्विवाद.

व्हर्मीर च्या अनेक चित्रांचे वर्णन कसे गेले आहे ते पहा :

"Moments frozen in paint that reveal young women sewing, reading or playing musical instruments, captured in Vermeer's uniquely luminous style, recreate a silent and often mysterious domestic realm, closed to the outside world, and inhabited almost exclusively by women and children... women engaged in mundane domestic tasks, or in pleasurable pastimes such as music making, writing letters, or adjusting their toilette, comprise some of the most popular Dutch paintings of the seventeenth century. Among the most intriguing of these compositions are those that consciously avoid any engagement with the viewer. Rather than acknowledging our presence, figures avert their gazes or turn their backs upon us; they stare moodily into space or focus intently on the activities at hand. In viewing these paintings, we have the impression that we have stumbled upon a private world kept hidden from casual regard. The ravishingly beautiful paintings of Vermeer are perhaps the most poetic evocations of this secretive world,"

आहेत ना दीनानाथांच्या अनेक नायिका अश्या ?  उदाहरणार्थ , अनेकजणी तुमची नजर टाळतात (consciously avoid any engagement with the viewer) ... जसे  सोबतचे नोव्हेंबर १९४८ चे चित्र .... 

१९४० च्या दशकात दीनानाथ दलाल खरंच व्हर्मीर (सारखंच काहीतरी साध्य करत होते — सौंदर्याच्या आड दडलेलं मौन, आणि त्या मौनात दडलेली वेदना..... हाच तो दलालांचा वसंत सरवटेंनी वर्णन केलेला - अभिजात चित्रकलेचा ध्यास !

कलाकार : दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ

सौजन्य आणि आभार :
चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार आणि ChatGPT 

Johannes Vermeer (1632-1675), 'Woman Writing a Letter, with her Maid', c.1670

Vincent van Gogh, Dinanath Dalal and Blatant Colours...व्हिन्सेंट व्हॅन घो, दीनानाथ दलाल आणि ठळक रंग

 आज दीनानाथ दलाल (३०/५/१९१६- १५/१/१९७१) यांची १०९वी जयंती आहे ... 

Julian Barnes, London Review of Books, July 30 2015:

"...No one did colour more blatantly and more unexpectedly than Van Gogh. Its blatancy gives his pictures their roaring charm. Colour, he seems to be saying: you haven’t seen colour before, look at this deep blue, this yellow, this black; watch me put them screechingly side by side. Colour for Van Gogh was a kind of noise. At the same time, it couldn’t have seemed more unexpected, coming from the dark, serious, socially concerned young Dutchman who for so many years of his early career had drawn and painted dark, serious, socially concerned images of peasants and proletarians, of weavers and potato-pickers, of sowers and hoers. This emergence, this explosion from darkness, has no parallel except for that of Odilon Redon..."

 कै दलाल यांच्या कुटुंबाच्या सौजन्याने

Al Jaffee, Fold-In आणि मराठी दिवाळी अंक आवाज

 #aljaffee

Al Jaffee ह्या महान व्यंगचित्रकाराचे एप्रिल १० २०२३ रोजी वयाच्या १०२ व्या वर्षी निधन झाले....

 

MAD ह्या जगप्रसिद्ध मासिकासाठी त्यांनी केलेले योगदान तोंडात बोट घालवणारे आहे... "Snappy Answers to Stupid Questions" हे त्यांचे सदर मला फार आवडे, पण मी त्याचे प्रयोग भारतात प्रत्यक्ष माणसांवर केल्यावर काही माणसे वैतागली!...

 

त्यांचे सगळ्यात मोठे संशोधन होते - १९६४ साली मॅड साठी त्यांनी सुरु केलेले "Fold-In", म्हणजे अंकात एका पानभर चित्राला मधून उघडले की आत दुसरे चित्र...आणि ती दोन्ही मोठी चित्रे परस्परांशी जोडलेली असत...

 

ज्यांनी पूर्वी आवाज किंवा इतर काही दिवाळी अंक पाहिले असतील त्यांना हा प्रकार चांगला परिचित आहे (आवाज मध्ये आतील चित्र थोडे त्यावेळच्या मानाने "चावट" असायचे.) मला लहानपणी Fold-In प्रकार फार आवडत असे. आवाज आणि मराठी वाचकांवरती Al Jaffee यांचे ऋण आहेत. 

 

आवाज सारखी लोकप्रियता माझ्यामते दुसऱ्या कोणत्याही मराठी दिवाळी अंकाने अनुभवलेली नाही... तो अंक महाग असे... पण काही दिवसात तो बाजारातून संपला असे.. 

 

तर ह्या आवाज साठी दीनानाथ दलालांनी १९६५ च्या दिवाळी अंकासाठी काढलेली चित्रे सोबत... नुकतेच भारत- पाकिस्तान युद्ध सप्टेंबर मध्ये संपले होते... लाल बहादूर शास्त्री भारताचे पंतप्रधान होते .. समोर आकाशात माओ, चाऊ एन लाय वगैरेंची मुंडकी आहेत... खाली आयुब खान आहेत ...

 

 

कृतज्ञता : दलाल यांच्या कलाकार्याचे कॉपीराईट होल्डर्स

Indian War of Independence, 1857 and Suez Canal...१८५७च्या भारतीय स्वातंत्र्ययुद्धामुळे सुएझ कॅनॉल घडला

While browsing S. C. Burchell's "The Suez Canal", 2016, I came across this...

"...But a day came when the opposition to the canal received a serious setback. In March 1857, near Calcutta, the disastrous Great Mutiny began. Native troops revolted against the British, and reinforcements had to be rushed to India in order to put down the rebellion. Of course, the only way they could be rushed from England was by ship on the four-month-long voyage around the Cape of Good Hope. It was painfully obvious that a canal through the Isthmus of Suez would have saved countless British lives. As it turned out, the British government was finally forced to beg Said’s permission to send troops through Egypt overland across the isthmus to the Gulf of Suez. English newspapers were quick to see their government’s folly. “Nothing could be a more complete avowal of the utility of M. de Lesseps’ scheme,” said the London Daily News, “and the action of the Government is the implicit condemnation of Lord Palmerston and Lord Stratford de Redcliffe.”

A personal opponent of de Lesseps’s was removed when, because of a general lack of confidence in his government, Lord Palmerston’s cabinet fell in February 1858...."

Look at the situation in 1855:

"...Britain’s powerful navy patrolled the waters from Gibraltar to Alexandria and guarded the sea lanes that led to India around the Cape of Good Hope. Any threat in these two areas was a blow at her heart. And it happened in 1855 that the Frenchman Ferdinand de Lesseps was making such a threat. To Great Britain, the idea of a canal through the Isthmus of Suez was unthinkable. The British had long dominated the route to the Far East around the Cape of Good Hope and were not interested in any change. Moreover, the canal now proposed - the British government felt with some justice - would be monopolized by the French, despite de Lesseps’s insistence that it was to be an international undertaking. If France controlled the canal, British prestige would decline throughout the Middle East. Its Indian empire would be in danger and so, too, would its leadership in trade with the Orient. In the eyes of the British government, the political aspect of a Suez canal was a simple one. De Lesseps had hold of a dangerous idea, and to add to the unpleasantness, he was a Frenchman as well. The British were going to fight, and the first battlefield they chose was Constantinople...."

 cover artist: Dinanath Dalal

Dinanath Dalal and Robert McGinnis....Rembrandts of Popular Culture

Robert McGinnis , ज्यांना पॉप कल्चर चे Rembrandt म्हटलं जात, त्यांनी शेकडो मुखपृष्ठे तयार केली....दीनानाथ दलाल (ज्यांची काही चित्रे ह्या ब्लॉग वर आहेत) सुद्धा महाराष्ट्रातील लोकाभिमुख संस्कृतीचे Rembrandt च होते. पण त्यांना अनभिषिक्त Rembrandt व्हायचे होते.

 

McGinnis यांचे एक प्रसिद्ध मुखपृष्ठ चित्र The Silver Concubine, लेखक: Hal G. Evarts, 1962 

 

 courtesy: copyright holders of  Robert McGinnis's art

गिब्सन गर्ल आणि दीनानाथ सुंदरी...Charles Dana Gibson and Dinanath Dalal

Gibson Girl represents the fashion image for American women between the years 1890 and 1910 approximately. Her name is due to illustrator Charles Dana Gibson, whose cartoons in magazines and other publications of the time showed a stylized and aristocratic type of girl who became the aesthetic pattern to follow.

The Gibson Girls represented an elegant, sophisticated, well-mannered woman with a certain ′′ independence ". Her image should be slender, but with voluptuous shapes accentuated by the corset (hourglass figure), and they used their long hair collected in the bulky hairstyles. They are considered the first ideal of American female beauty.

 

ह्याच धर्तीवर मी "दीनानाथ सुंदरी" तयार केली.  

Quietly Sensual Images : Dinanath Dalal and Henri Cartier-Bresson

Martine Franck's long, stockinged legs resting on a sofa, 1967

Photographer: Henri Cartier-Bresson

courtesy:Henri Cartier-Bresson/Magnum Photos/Fondation Henri Cartier-Bresson

Artist: Dinanath Dalal, Satyakatha, December 1954