अंधाराचं वजन : मार्टिन लुईसचं एक चित्र आणि मिरज....Martin Lewis and My Miraj

 

Relics (Speakeasy Corner) Martin Lewis 1928...Dry print

मार्टिन लुईसचं हे चित्र प्रथम पाहिलं तेव्हा मी थबकलो.
चित्र “सुंदर” वाटलं असं नाही; ते ओळखीचं वाटलं.
क्षणभर असं वाटलं — हे न्यूयॉर्कचं रस्त्याचं दृश्य नसून, माझ्या बालपणीचं मिरज आहे. रोज संध्याकाळी साधारण आठच्या सुमारास.

चित्रात फार काही घडत नाही.
एक स्ट्रीटलॅम्प आहे.
थोडे लोक आहेत.
लांब सावल्या आहेत.
आणि त्याभोवती भरपूर अंधार.

पण तो अंधार रिकामा नाही.
तो उपस्थित आहे.

या चित्रात प्रकाश अंधारावर विजय मिळवत नाही.
तो अंधाराशी तडजोड करतो.
काही भाग उजळतात, काही मुद्दाम अंधारातच राहतात.
आणि म्हणूनच हे चित्र “दिसत” नाही, ते आठवतं.

माझ्या लहानपणी मिरजमध्ये रस्त्यांवर कमी वॅटचे बल्ब असायचे. आधी लाकडी खांबांवर, नंतर मेटल पोल्सवर. ट्यूबलाईट्स येईपर्यंत काही वर्षे गेली. त्यामुळे संध्याकाळ झाली की रस्ता पूर्ण उजळायचा नाही; तो फक्त ओळखीचा व्हायचा. कुठे वळण आहे, कुठे घर आहे, कुठे माणूस थांबलेला आहे — एवढंच दिसायचं.

अंधार हा default होता.
प्रकाश म्हणजे काहीतरी करावं लागायचं.

घरातसुद्धा तसंच होतं. आज जसं एकाच स्विचने सगळं घर उजळून निघतं, तसं नव्हतं. प्रत्येक खोलीचा स्वतःचा उजेड होता, आणि म्हणून स्वतःचं व्यक्तिमत्त्व होतं. पिवळ्या बल्बखाली स्वयंपाकघर वेगळं वाटायचं; अभ्यासाची खोली वेगळी; हॉल वेगळा. सावल्या भिंतीवर पडायच्या — आणि त्या भिंतीपेक्षा जास्त काहीतरी सांगायच्या.

मार्टिन लुईसच्या या चित्रातल्या सावल्या मला त्याच आठवणींकडे नेतात. माणसं लहान आहेत, पण त्यांच्या सावल्या मोठ्या आहेत. जणू त्यांची उपस्थिती पेक्षा त्यांचा काळ, त्यांची वाटचाल, त्यांचा विचार — हे सगळं जास्त महत्त्वाचं आहे.

या चित्रात कुठेही नाट्य नाही.
कोणी धावत नाही.
कोणी ओरडत नाही.
तरीही चित्र अस्वस्थ करतं.

कारण ते आपल्याला आठवण करून देतं की कधी काळी रात्र ही खरंच रात्र असायची. दिवसाचा विस्तार नव्हे. कामाचा विस्तार नव्हे. उजेडाचा हट्ट नव्हे.

मिरजमध्ये रात्री ठराविक वेळी शहर झोपायला लागायचं. दिवे कमी व्हायचे, आवाज कमी व्हायचे, हालचाल कमी व्हायची. आकाश दिसायचं. रस्ता दिसायचा — पण सगळं नाही. आणि कदाचित म्हणूनच स्मृती इतक्या खोलवर कोरल्या गेल्या.

आज अनेक ठिकाणी रात्र झोपत नाही.
ती सतत जागी ठेवली जाते.
उजेड, झगमग, स्क्रीन, दिवे — सगळं कायम चालू.

मार्टिन लुईसचं हे चित्र मात्र अशा जगातलं आहे जिथे अंधाराला जागा आहे. आदर आहे. मर्यादा आहेत. प्रकाश गरजेपुरताच आहे — प्रदर्शनासाठी नाही.

म्हणूनच हे चित्र पाहताना मला केवळ एक कलाकार आठवत नाही.
मला माझं शहर आठवतं.
माझा काळ आठवतो.
आणि एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते —

अंधार म्हणजे काही नसणं नाही.
अंधार म्हणजे जागा.

प्रकाशासाठी, आठवणींसाठी, आणि माणूस असण्यासाठीसुद्धा.