दीनानाथ दलालांची गानलुब्धा...When Ajanta and Johannes Vermeer Meet

गानलुब्धा, दीपावली हिंदी आणि दीपावली मराठी , दिवाळी १९५५
 

नायिकेचा भाव:

 

“गानलुब्धा” म्हणजे संगीतप्रेमात पूर्ण गुंग झालेली स्त्री. तिचा देहविन्यास, डोळ्यांची अर्धउघडी अवस्था, हातांनी वेणू/वीणा सांभाळण्याची शैली – हे सगळं तिला बाह्यजगत विसरलेली दाखवतं. ती पूर्णपणे स्वरांच्या ओढीत आहे.

पहिल्या नजरेला हे वाद्य थोडं hybrid वाटतं. वीणेचं लांबट रूप आहे, पण हाताळण्याची पद्धत आणि शरीराशी असलेला पोझ थोडा बासरी/वीणा मिश्र भासतो. दलालांनी अनेकदा वाद्यांबाबत पूर्ण शास्त्रीय अचूकतेपेक्षा भावमुद्रेला प्राधान्य दिलं आहे. इथे महत्त्वाचं आहे ते “संगीतात तल्लीन असलेली स्त्री” हे प्रतिमान, वाद्याचं नेमकं वर्गीकरण नव्हे. तरीही, स्वरूपावरून पाहिलं तर हे वीणेचं एक stylized form आहे असं म्हणता येईल.

 

नायिकेची देहयष्टी :

तिच्या देहयष्टीत पारंपरिक नायिकेच्या वक्ररेषेपेक्षा थोडी वेगळी, elongated आणि slightly awkward भासणारी ठेवण आहे. कदाचित दलालांनी जाणीवपूर्वक Vermeerच्या women-at-music सारखी तल्लीनता दाखवण्यासाठी हे केलं आहे — जिथे सौंदर्य हे परिपूर्णतेत नसून क्षणाच्या तल्लीनतेत आहे. तिचे झुकलेले खांदे, किंचित पुढे झुकलेलं शरीर — हे दर्शवतं की ती बाहेरील जग विसरून फक्त स्वरात बुडाली आहे.

 

रंगसंगती:

दलालांनी इथे लाल रंग ठळक ठेवला आहे – नायिकेच्या ब्लाउजचा गडद लाल रंग उत्कटतेचा, जीवनशक्तीचा द्योतक. जांभळ्या–गुलाबी छटा स्त्रीच्या आंतरिक भावविश्वाची, तर पार्श्वभूमीतील हलके रंग स्वप्निल वातावरण निर्माण करतात. लाल, पिवळे, जांभळट, निळसर असे रंग आश्चर्यकारक उठाव देतात. पार्श्वभूमीतील गडद रंग आणि स्त्रीच्या वस्त्रांतील तेजस्वी रंग यामुळे ती मध्यभागी लक्ष वेधून घेते — जणू संगीताच्याच लहरींनी रंगांची नादमयता निर्माण केली आहे.

 

यात अजंठ्याच्या मोहक स्त्रिया आठवतात, पण त्याचवेळी व्हर्मीअरच्या “ल्यूट वाजवणाऱ्या स्त्रिया” किंवा “वीणा वाजवणाऱ्या युवती” यांची छाया स्पष्ट दिसते – प्रकाश आणि रंग यांच्या संगमातून स्त्रीचं आंतरमन व्यक्त करणं.

पार्श्वभूमीतील पुरुष: 

 

मागे एक पुरुष आहे, अर्धवट धूसर, जणू झोपेत किंवा मद्यधुंद अवस्थेत. तो देवदाससदृश्य वाटतो (शरतचंद्र चट्टोपाध्याय यांच्या लेखनाचा मराठी मनावर प्रचंड पगडा विसाव्या शतकाच्या पहिल्या अर्ध्या भागात होता, १९व्या शतकाच्या उत्तरभागात बंकिम चंद्र चटर्जी यांचा होता) ) – प्रेमाच्या अनुत्तरित ओढीत स्वतःला हरवून बसलेला. त्याच्या हातात प्याला नाही, पण त्याची हावभावांची सैलावलेली देहबोली, थकलेली नजर – हे सर्व सुचवतं की तो नायिकेच्या स्वरजगताबाहेर, स्वतःच्या वेदनेत हरवलेला आहे.

 

खरंच, त्याचा चेहरा थोडा melancholic व नशेत हरवलेला भासतो. कदाचित तो रसिक आहे, पण आनंदाऐवजी विरह, व्यसन किंवा अपूर्णतेची छाया त्याच्या मुखावर आहे. अशा प्रकारची contrast of moods दलाल वारंवार दाखवतात: एकजण आनंदात तल्लीन, दुसरा विरक्त किंवा हताश. म्हणजेच इथे स्त्रीची आत्मतल्लीनता आणि पुरुषाची हरवलेली अवस्था – या दोन जगांतला विरोधाभास दलालांनी सूक्ष्मपणे दाखवला आहे.

 

शैलीगत सातत्य:

आधीच्या ‘स्वयंवरिता’ चित्रात आपण पाहिलं की दलालांनी नायिकेच्या निर्णयशक्ती आणि उत्कटतेवर भर दिला होता. इथे मात्र भर स्वर–साधनेवर आहे, म्हणजेच अंतर्मनाच्या शांत परमानंदावर.

पण दोन्ही चित्रांमध्ये एक समानता आहे – पार्श्वभूमीतील पुरुष–प्रतिमा. ‘स्वयंवरिता’ मध्ये तो अग्रभागी विजयी आहे; ‘गानलुब्धा’त मात्र मागे, हरवलेला.

 

प्रतीकात्मक अर्थ:

नायिका : संगीत आणि अंतर्मनाच्या आनंदात बुडालेली भारतीय स्त्री – स्वयंपूर्ण. पुरुष : बाह्यसंसार, दु:ख, अपयश किंवा नकार याचं प्रतीक.

 

संगीत : जीवनातला खरा आधार, जो स्त्रीला आत्मनिर्भर करतो.

 

निष्कर्ष

“गानलुब्धा” हे चित्र फक्त शृंगारिक नाही, तर स्त्रीच्या आत्मतल्लीनतेचं आणि स्वतंत्रतेचं रूपक आहे. दीनानाथ दलालांनी इथे अजंठ्याची शारीरिक कोमलता आणि व्हर्मीअरप्रमाणे संगीत–क्षणाचं आत्मीय पकडणं या दोन्हींचा संगम साधला आहे. मागे असलेला पुरुष जणू एक सावलीच – त्याचं अस्तित्व आहे, पण नायिकेच्या स्वरात त्याला जागा नाही.

 

गानलुब्धा मध्ये रंगांची चमक, स्त्रीच्या शरीरयष्टीची असामान्य ठेवण, वाद्याचं मिश्र रूप, आणि मागे उभ्या पुरुषाची उदास छाया — हे सगळं मिळून चित्राला एकाच वेळी संगीतमय आनंद आणि हळवी विषण्णता दोन्ही देतं.

 

कलाकार : दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ

 

सौजन्य आणि आभार :

महाराष्ट्र राज्य मराठी विकास संस्था, चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार, आणि ChatGPT