दीनानाथ दलालांचा एक अखंड आध्यात्मिक प्रवास...Just 33-Year-Old Already Great Artist

१९४९च्या दीपावली दिवाळी अंकात दीनानाथ दलाल यांनी "अनुरक्ति, प्रीति, भक्ति, शक्ति, विरक्ति, मुक्ती" या सहा संकल्पना चित्ररूपाने मांडल्या. 

 

या सहा गोष्टींची सांगड लावली तर एक अखंड आध्यात्मिक प्रवासच डोळ्यासमोर येतो.

 

दलाल एखाद्या महान कवी सारखी त्यांच्या कला प्रदर्शनाची मांडणी करतात , अनेक दालनात , अनेक प्रकरणात, अनेक गुहेत ... 

 

हे सगळे एखाद्या जागतिक कलावंतासारखे आहे ...उदाहरणार्थ विल्यम ब्लेक William Blake....

 

१. अनुरक्ति – प्रारंभीची आकर्षणाची भावना. एखाद्या व्यक्तीकडे, गोष्टीकडे, किंवा सौंदर्याकडे असलेला सहज ओढा. मानवी भावविश्वाचा हा पहिला टप्पा.

 

२. प्रीति – अनुरक्ती अधिक गहिरी होऊन स्थिर प्रेमात रुपांतरित होते. यात केवळ आकर्षण नसते, तर जिव्हाळा, स्नेह, ओढ आणि आपलेपणाचा भाव असतो.

 

३. भक्ति – प्रीतीचा विस्तार माणसाच्या व्यक्तिगत पलीकडे जाऊन दैवीतेकडे किंवा उच्चतर मूल्यांकडे वळतो. यात निष्ठा, आत्मसमर्पण, आणि ईश्वर किंवा आदर्शाशी एकरूप होण्याची आकांक्षा असते.

 

४. शक्ति – भक्ति निष्क्रिय नसते; ती अंतःकरणात आणि कृतीत शक्ती जागृत करते. साधक वा भक्त याच्या अंगात आध्यात्मिक धैर्य, कर्तृत्व आणि परिवर्तनाची ताकद प्रकट होते.

 

५. विरक्ति – शक्ति आल्यावर जगातील तात्कालिक मोह, लोभ, वासना हळूहळू नष्ट होतात. संसारातील नश्वरता लक्षात आल्यावर अंतरंगात एक अलिप्तता, वैराग्य, विरक्ति जन्म घेते.

 

६. मुक्ति (मक्ति) – हे अंतिम ध्येय. विरक्तीने मन शुद्ध होते आणि तेव्हा जीवाला मोक्षाची अनुभूती मिळते. ‘मुक्ति’ म्हणजे बंधनातून सुटका — जन्ममरणाच्या चक्रातून, मोहातून, अहंकारातून. दलाल यांनी यालाच "मक्ति" असे लिहिलेले दिसते, परंतु त्याचा आशय "मोक्ष" किंवा "मुक्ति" हाच आहे.

 

एकत्र पाहता ही सहा चित्रे म्हणजे मानवी आत्म्याचा क्रमिक प्रवास: आकर्षण → प्रेम → भक्तिभाव → शक्तिप्राप्ती → वैराग्य → मोक्ष.

 

हे केवळ धार्मिक नसून, एक व्यापक सांस्कृतिक तत्त्वज्ञान आहे.

 

त्यातील पहिले चित्र: अनुरक्ति – उषा अनिरुद्ध 

 

विश्लेषण

 

१. विषयवस्तू (उषा–अनिरुद्ध कथा): पुराणांमधील प्रसिद्ध प्रसंग आहे. बाणासुराची कन्या उषा स्वप्नात अनिरुद्धाला (कृष्णाचा नातू) पाहते व त्याच्यावर अनुरक्त होते. चित्रात हाच क्षण पकडलेला दिसतो – स्वप्नातले मिलन, प्रेमाची तृष्णा आणि उत्कट आकर्षण.

 

२. अनुरक्ति – अर्थ व प्रतिमा: "अनुरक्ति" म्हणजे तीव्र ओढ, आकर्षण, तृष्णा. चित्रात उषेच्या मुद्रेत विलक्षण आसक्ती आहे: तिचे डोळे मिटलेले, चेहरा उल्हसित, तनामनाने ती त्या ओढीत हरवलेली. अनिरुद्धाचे हसरे मुख, हातातील हलके स्पर्श — हे अनुरक्तीचे द्योतक.

 

३. रंगछटा: लाल, गुलाबी, केशरी रंगछटा — शृंगार आणि उत्कटतेचे प्रतीक. कृष्णवर्णी अनिरुद्ध – गडद निळ्या छटेने वेगळा उठून दिसतो. पार्श्वभूमीत जांभळट–काळपट छटा, ज्यामुळे केंद्रस्थानी उषा–अनिरुद्धच अधिक ठळक होतात.

 

४. शारीरिक अभिव्यक्ती: उषेचे मोकळे लहरते केस (वेणी न गुंफलेली) — स्वप्नरंजन, बंधनमुक्त कामना. देहभाषा कोमल पण उत्कट — तिचा धड झुकलेला, हात अनिरुद्धाच्या स्पर्शाकडे ओढलेला. अनिरुद्धाचे अंग, तिच्या देहाभोवती सहजपणे गुंफलेले — हे अनुरक्तीचे पूर्ण दर्शन.

 

५. अजंठा परंपरेचा प्रभाव: दलाल यांच्या चित्रात देहाची मृदुता, ओढीचा लयबद्ध नृत्यगतीसारखा भाव दिसतो. हे अजंठ्याच्या भित्तिचित्रांतील स्त्री-पुरुषांच्या गुंफलेल्या रूपांशी सुसंगत आहे.

 

६. संपूर्ण मालिकेत स्थान: ही मालिका "अनुरक्ति → प्रीति → भक्ति → शक्ति → विरक्ति → मुक्ती" या सहा टप्प्यांतून आत्म्याचा प्रवास दाखवते. अनुरक्ति हा प्रवासाचा प्रारंभबिंदू आहे: शारीरिक–मानसिक ओढ, स्वप्नरंजन आणि आसक्ती. पुढे प्रीति येते तेव्हा आकर्षण स्थिर प्रेमात बदलते.

 

म्हणजेच, दलाल यांनी उषा–अनिरुद्धाचे चित्रण हे फक्त पुराणकथन न ठेवता, मानवी भावप्रवासाच्या पहिल्या टप्प्याचे प्रतीक म्हणून केले आहे.

 

कलाकार : दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ

 

सौजन्य आणि आभार :

महाराष्ट्र राज्य मराठी विकास संस्था, चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार, आणि ChatGPT