१९५३च्या दीपावलीच्या दिवाळी अंकात, अप्रतिम मुखपृष्ठाव्यतिरिक्त दीनानाथ दलाल यांनी सहा चित्रांची एक मालिका साकारली आहे— शृंगार, वत्सल, करुण, भक्ती, अद्भुत आणि शांत. आजचं, आणि मालिकेतील शेवटचं चित्र : शांत
________________________________________
शांत रस : भावनांचा अभाव नाही, तर भावनांनंतरची स्थिरता
भारतीय रसपरंपरेत शांत हा रस कमी भावनांचा नाही. तो आहे— भावनांचा प्रवास पूर्ण झाल्यावर येणारी मानसिक स्थिरता.
________________________________________
विषय निवड : अहिल्या — विलक्षण, पण अत्यंत अचूक
शांत रसासाठी दलालांनी रामायणातील अहिल्येचा प्रसंग निवडला आहे.
अहिल्या म्हणजे:
• अन्याय झालेली स्त्री
• दीर्घ शिक्षा भोगलेली अवस्था
• पण रडत बसलेली नाही
• क्रोधाने पेटलेली नाही
ती प्रतीक्षेत स्थिर आहे.
शांत रसासाठी याहून अवघड आणि सुंदर विषय निवडता येणं कठीण.
________________________________________
दगड : शिक्षा नव्हे, अवस्था
अहिल्या दगड झालेली— हा प्रसंग बहुतेक वेळा “शिक्षा” म्हणून वाचला जातो.
पण दलालांच्या चित्रात दगड म्हणजे:
• मृत्यू नाही
• जडत्व नाही
• शून्यता नाही
तो आहे—
इच्छांचा विराम
क्रियेचा थांबा
भावनांचा समतोल
अहिल्या इथे दगड बनलेली नाही, ती दगडासारखी स्थिर आहे.
________________________________________
रचना (Composition): हालचाल मागे, शांतता पुढे
चित्रात दोन स्पष्ट स्तर दिसतात—
पार्श्वभूमीत
राम, लक्ष्मण आणि गौतम— सगळे हालचालीत, कृतीत.
अग्रभागी
अहिल्या— बसलेली, हात जोडलेले, मान झुकलेली.
ही रचना सांगते: जग चालू आहे, पण शांतता एका जागी स्थिर आहे.
________________________________________
देहभाषा : नम्रता आहे, शरणागती नाही
अहिल्येचे हात जोडलेले आहेत, पण तिचं शरीर लाचार नाही.
• मान झुकलेली
• पण देह मोडलेला नाही
• चेहरा संयत
• भाव स्थिर
ही शांत प्रतिष्ठा आहे. दलाल इथे “दया मागणारी” स्त्री दाखवत नाहीत,
ते दाखवतात— स्वतःशी समेट झालेली स्त्री.
________________________________________
रंग आणि प्रकाश : मऊ, उबदार, नाट्यमय नाही
इथे:
• तीव्र रंग नाहीत
• भडक प्रकाश नाही
• नाट्यमय विरोध नाही
रंग मृदू आहेत— पिवळे, तपकिरी, धूसर हिरवे.
शांत रस उजेडात नसतो, तो मऊ प्रकाशात असतो.
________________________________________
भारतीय अर्थाने शांत
शांत म्हणजे:
• दुःख नाही, असा दावा नाही
• अन्याय विसरला, असंही नाही
शांत म्हणजे— घडलेलं स्वीकारून पुढे जाण्याची मानसिक स्थिरता
अहिल्या इथे क्षमा करत नाही, हिशेब मांडत नाही— ती फक्त स्थिर आहे.
________________________________________
रसमालेचा परिपूर्ण शेवट
दलालांनी:
• शृंगाराने सुरुवात केली
• आणि शांततेवर थांबले
ही फक्त सहा चित्रांची मालिका नाही. हा मानवी भावविश्वाचा प्रवास आहे.
________________________________________
एक वाक्यात सांगायचं तर : दलालांनी शांत रस ‘काहीच न घडणं’ म्हणून नाही, तर ‘सगळं होऊन गेल्यानंतरची स्थिरता’ म्हणून रंगवला आहे.
शृंगाराने मन उघडलं
वत्सलाने उब दिली
करुणेने अंतर्मुख केलं
भक्तीने झुकवलं
अद्भुताने विस्मय दिला
आणि शांत —
आपल्याला स्वतःशी राहू दिलं.
________________________________________
कलाकार: दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ
सौजन्य व आभार:
महाराष्ट्र राज्य मराठी विकास संस्था, चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार