शांत रस: दीनानाथ दलालांचा स्थैर्याचा क्षण....Dinanath Dalal's Shant Rasa, 1953

१९५३च्या दीपावलीच्या दिवाळी अंकात, अप्रतिम मुखपृष्ठाव्यतिरिक्त दीनानाथ दलाल यांनी सहा चित्रांची एक मालिका साकारली आहे— शृंगार, वत्सल, करुण, भक्ती, अद्भुत आणि शांत. आजचं, आणि मालिकेतील शेवटचं चित्र : शांत

________________________________________

शांत रस : भावनांचा अभाव नाही, तर भावनांनंतरची स्थिरता

भारतीय रसपरंपरेत शांत हा रस कमी भावनांचा नाही. तो आहे— भावनांचा प्रवास पूर्ण झाल्यावर येणारी मानसिक स्थिरता.

________________________________________

विषय निवड : अहिल्या — विलक्षण, पण अत्यंत अचूक

शांत रसासाठी दलालांनी रामायणातील अहिल्येचा प्रसंग निवडला आहे.

अहिल्या म्हणजे:

• अन्याय झालेली स्त्री

• दीर्घ शिक्षा भोगलेली अवस्था

• पण रडत बसलेली नाही

• क्रोधाने पेटलेली नाही

ती प्रतीक्षेत स्थिर आहे.

शांत रसासाठी याहून अवघड आणि सुंदर विषय निवडता येणं कठीण.

________________________________________

दगड : शिक्षा नव्हे, अवस्था

अहिल्या दगड झालेली— हा प्रसंग बहुतेक वेळा “शिक्षा” म्हणून वाचला जातो.

पण दलालांच्या चित्रात दगड म्हणजे:

• मृत्यू नाही

• जडत्व नाही

• शून्यता नाही

तो आहे—

इच्छांचा विराम

क्रियेचा थांबा

भावनांचा समतोल

अहिल्या इथे दगड बनलेली नाही, ती दगडासारखी स्थिर आहे.

________________________________________

रचना (Composition): हालचाल मागे, शांतता पुढे

चित्रात दोन स्पष्ट स्तर दिसतात—

पार्श्वभूमीत

राम, लक्ष्मण आणि गौतम— सगळे हालचालीत, कृतीत.

अग्रभागी

अहिल्या— बसलेली, हात जोडलेले, मान झुकलेली.

ही रचना सांगते: जग चालू आहे, पण शांतता एका जागी स्थिर आहे.

________________________________________

देहभाषा : नम्रता आहे, शरणागती नाही

अहिल्येचे हात जोडलेले आहेत, पण तिचं शरीर लाचार नाही.

• मान झुकलेली

• पण देह मोडलेला नाही

• चेहरा संयत

• भाव स्थिर

ही शांत प्रतिष्ठा आहे. दलाल इथे “दया मागणारी” स्त्री दाखवत नाहीत,

ते दाखवतात— स्वतःशी समेट झालेली स्त्री.

________________________________________

रंग आणि प्रकाश : मऊ, उबदार, नाट्यमय नाही

इथे:

• तीव्र रंग नाहीत

• भडक प्रकाश नाही

• नाट्यमय विरोध नाही

रंग मृदू आहेत— पिवळे, तपकिरी, धूसर हिरवे.

शांत रस उजेडात नसतो, तो मऊ प्रकाशात असतो.

________________________________________

भारतीय अर्थाने शांत

शांत म्हणजे:

• दुःख नाही, असा दावा नाही

• अन्याय विसरला, असंही नाही

शांत म्हणजे— घडलेलं स्वीकारून पुढे जाण्याची मानसिक स्थिरता

अहिल्या इथे क्षमा करत नाही, हिशेब मांडत नाही— ती फक्त स्थिर आहे.

________________________________________

रसमालेचा परिपूर्ण शेवट

दलालांनी:

• शृंगाराने सुरुवात केली

• आणि शांततेवर थांबले

ही फक्त सहा चित्रांची मालिका नाही. हा मानवी भावविश्वाचा प्रवास आहे.

________________________________________

एक वाक्यात सांगायचं तर : दलालांनी शांत रस ‘काहीच न घडणं’ म्हणून नाही, तर ‘सगळं होऊन गेल्यानंतरची स्थिरता’ म्हणून रंगवला आहे.

शृंगाराने मन उघडलं

वत्सलाने उब दिली

करुणेने अंतर्मुख केलं

भक्तीने झुकवलं

अद्भुताने विस्मय दिला

आणि शांत —

आपल्याला स्वतःशी राहू दिलं.

________________________________________

 

 

कलाकार: दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ

 

सौजन्य व आभार:

महाराष्ट्र राज्य मराठी विकास संस्था, चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार