माणूस दिसणं आणि माणूस असणं....So, when did you first realize humans might have feelings?

 

एका व्यंगचित्रात एक रोबोट मानसोपचारतज्ज्ञाच्या समोर आडवा झाला आहे. बाजूच्या भिंतीवर पाटी आहे — Certified Machine Learning Therapist. डॉक्टर त्याला विचारतो,

“So, when did you first realize humans might have feelings?”

पहिल्यांदा हसू येतं. मग जरा थांबून पुन्हा चित्राकडे पाहिलं, तर हसण्यामागे काहीतरी अस्वस्थ करणारं आहे असं जाणवतं.

आपण नेहमी विचारतो की AI ला भावना असू शकतात का? यंत्राला माणसाचं दुःख समजू शकतं का? पण या व्यंगचित्रात प्रश्न उलटा झाला आहे. माणसांना भावना असतात, हे रोबोटला कधी कळलं?

आपण इतके robotic झालो आहोत का की आपल्यात माणुसकी आहे, हे ओळखण्यासाठी यंत्रालाच आपला अभ्यास करावा लागेल?

आपल्या रोजच्या आयुष्यात पाहिलं, तर वागण्याचे कितीतरी ठरावीक नमुने दिसतात. कसं कपडे घालायचे, काय खायचं, कशाचं कौतुक करायचं, कशावर संताप व्यक्त करायचा, कोणत्या प्रसंगी काय बोलायचं. समाजाने ठरवून दिलेल्या या चौकटी आपण इतक्या सहज स्वीकारतो की आपली प्रतिक्रिया आपली स्वतःची आहे की आपण फक्त एखादी भूमिका पार पाडतो आहोत, हा प्रश्नही पडत नाही.

याचा अर्थ रूढी, संकेत किंवा सवयी वाईटच असतात असं नाही. एखादी परंपरा आपुलकी व्यक्त करू शकते. एखादा ठरलेला शब्द मनापासून आलेली सहानुभूती दाखवू शकतो. पण कधीतरी संकेत हे भावना व्यक्त करण्याचं माध्यम न राहता भावनांची जागाच घेतात.

इथे मला John Searle यांचा Chinese Room हा विचारप्रयोग आठवतो. एखादी व्यक्ती भाषेचे नियम वापरून चिनी भाषेत अगदी योग्य उत्तरं देत असेल, तरी तिला त्या भाषेचा अर्थ समजतोच असं नाही. बाहेरून पाहणाऱ्याला समजत असल्याचा भास होऊ शकतो; पण योग्य उत्तर देणं आणि अर्थ समजणं या दोन वेगळ्या गोष्टी आहेत.

माणसांच्या बाबतीतही असंच काही घडत असेल का? आपण योग्य शब्द वापरतो, योग्य प्रतिक्रिया देतो, सामाजिक संकेत पाळतो. पण त्यामागे प्रत्यक्ष जाणिवा आहेत की केवळ सवयीने चालणारी यंत्रणा, हे कसं ओळखायचं?

कदाचित म्हणूनच चांगलं व्यंगचित्र आपल्याला इतकं अस्वस्थ करतं. ते आपल्या रोजच्या जगात एक छोटीशी गडबड निर्माण करतं. राजेशाहीचा समारंभ अचानक हास्यास्पद होतो. एखादी शिस्तबद्ध मिरवणूक चुकून सार्वजनिक मुतारीतून जाऊ लागते, तरी कोणी रांग सोडत नाही. आपण ज्या गोष्टींना गांभीर्याने घेतो, त्यांच्यातील यांत्रिकपणा अचानक उघडा पडतो.

आणि आपण हसतो. स्वतःवरही, जगावरही.

कारण आपल्याला अजूनही विसंगती दिसते. एखादी गोष्ट जशी चालते आहे तशीच चालली पाहिजे, हा नियम आपण क्षणभर बाजूला ठेवू शकतो. ठरलेली चौकट मोडली, तर त्यातला विनोद आपल्याला समजू शकतो.

मग प्रश्न असा आहे : आपण यंत्रांसारखं वागतो आहोत, हे आपल्याला कळतं का? की आपलं वागणं किती स्वयंचलित झालं आहे, हे दाखवण्यासाठी एखाद्या रोबोटला आपल्यासमोर आडवं व्हावं लागेल?

माणूस असण्याची खूण कदाचित योग्य उत्तरं देण्यात नाही; तर आपण ज्या जगात वावरतो, त्याला कधीतरी अनपेक्षित प्रश्न विचारण्यात आहे.

हे विचार माझे आहेत; विचारप्रक्रिया आणि मांडणीसाठी AIची मदत घेतली आहे.

 

artist: Timo Elliott