दीनानाथ दलालांची मंगळागौर...Gods, Temples, Festivals Defined My Childhood at Miraj

 

चित्र नुसते देणे मला कधी फारसे आवडत नाही, त्या चित्राचे माझ्या बरोबर काय नाते आहे ते सांगणे गरजेचे असते , मग त्या नंतर चित्राचे सौन्दर्य आदी ....

 

१९७० च्या दशकात सरकारी मदत (grant) मिळत असलेल्या माझ्या मिरजेच्या ५ वी पासूनच्या शाळेमध्ये देवाचे महात्म्य कमी व्हायला लागले, प्रार्थनेतून देव गेला , गणपती बसवला जायचा नाही, सरस्वती पूजन नाही , पाटीपूजा नाही , नवरात्र नाही , किल्ला नाही, अभ्यासक्रमात सुद्धा फार कमी देव/ देऊळ असे (संस्कृत मध्ये तो करता येत नसे कारण विभक्ती साठी पहिले नाम असते - देव!)... मराठी चौथी पर्यंत तसे नव्हते .... 

 

पण शाळेच्या बाहेर पाऊल टाकले की सगळी कडे देव आणि देऊळ , आमच्या आजूबाजूला इतकी देवळे होती की आम्ही कोणताही पत्ता देवळाच्या सापेक्ष सांगत असू - जसे दत्ताच्या देवळा समोर , सराफ कट्ट्यावर अण्णा बुवांच्या मठाजवळ, विठोबाच्या देवळा मागे, वेणाबाईच्या मठाजवळच्या बोळात, (दूर) तासगाव वेसेच्या मारुतीच्या पलीकडे .... 

 

माझे आई वडील उच्चशिक्षित होते (त्या काळात मिरजेतील बहुतेक लोक- विशेषतः स्त्रिया - कॉलेज मध्ये सुद्धा जात नसत) , आमच्या कडे फार मोठी पूजा अर्चा, कर्मकांड होत नसे पण आम्ही सुद्धा देवाच्या दिंडीतच चालत होतो ... 

 

मी लहानपणी कित्येक वर्षे पूजेची फुले आणत असे, पूजा (कधीकधी कंटाळून) करत असे , संपूर्ण चातुर्मासातील सगळ्या गोष्टी प्रत्येक वर्षी ५-१० वेळा तरी वाचत असे , रोज तिन्हीसांजेला श्लोक म्हणत असे, मी बहुतेक सगळी पुराणे वाचली आहेत ...रामायण महाभारत तर माझ्या जीवनाचा इतका मोठा भाग होते की मला चौथ्या-पाचव्या वर्षी वाटे महाभारताचे शेवटचे युद्ध माझ्या घराजवळच घडले आहे! ....

 

परमेश्वर आमची काळजी घेतो ही भावना प्रबळ होती... 

 

अशा समाजात मंगळागौरीचे महत्व अनन्यसाधारण होते , गल्लीतील प्रत्येक मंगळागौर माहित असे, दिसत असे, बऱ्याच वेळा मंगळागौर रस्त्यावरच साजरी केली जात असे , सकाळची पूजा सोबतच्या चित्राप्रमाणे होत आणि दिसत असे , शांततेत होणारा त्यांच्या बांगड्यांचा आवाज सुद्धा कधीतरी आठवतो, स्त्रिया खूप तेजस्वी दिसत असत, फुलांचा आणि इतर पूजा वस्तूंचा घमघमाट असे, मला पंचामृत खूप आवडत असे , दिवस मंतरलेला वाटे , माझी आई खेळात उत्साहाने भाग घेई.. (१९७१ च्या माझ्या मावसबहिणीच्या कोल्हापुरातील कार्यालय घेऊन थाटात केलेल्या मंगळागौरीच्या काळात आपला इंग्लंड मधील पहिला कसोटी आणि मालिका विजय झाला होता )...

 

सोबतचे दीनानाथ दलालांचे चित्र त्या दिवसांचे साक्षीदार आहे ... 

 

१. रंगसंगती: दलालांची चित्रं रंगांच्या जिवंत वापरासाठी प्रसिद्ध आहेत. इथेही लक्षात येतं की गडद निळा, हिरवा आणि उबदार पिवळसर-केशरी रंग यांच्या संगतीत घरातील वातावरण उजळून निघालं आहे. देवघरातील ज्योतीचा सोनेरी उजेड संपूर्ण दृश्याला पवित्रतेची झळाळी देतो. पाश्र्वभूमीतील नृत्य करणाऱ्या स्त्रियांच्या कपड्यांत लाल, गुलाबी, जांभळट अशा रंगांच्या छटा आहेत – यामुळे आनंदमय वातावरण व्यक्त होतं.

 

२. वेशभूषा: स्त्रिया पारंपरिक नऊवारी किंवा साड्या नेसलेल्या दिसतात. केसांत गजरे, गळ्यात सोनसाखळी, कानातले, हातातल्या बांगड्या – या सर्व अलंकारांनी स्त्रियांची सुशोभितता अधोरेखित केली आहे. रंगीबेरंगी साड्या—जांभळा, हिरवा, गुलाबी—यांनी चित्रात उत्सवीपणा आणला आहे. मुलांचं साधं पण नीटनेटके कपडे परिधान केलेले रूप देखील लक्षवेधी आहे.

 

३. शैली: दलाल यांची शैली ही वास्तववादाकडे झुकणारी पण थोड्या आदर्शवादाने परिपूर्ण अशी आहे. चेहऱ्यांवर एक प्रकारची प्रसन्नता, शांतता आणि भक्तिभाव टिपलेला आहे. प्रत्येक आकृतीत सौंदर्याची जाणीव आहे पण त्यात अतिनाट्य नाही. पार्श्वभूमीतील नृत्य करणाऱ्या बायका आणि पुढे पूजा करणाऱ्या स्त्रिया—दोन्ही भागांत गती आणि स्थैर्य यांचं सुंदर संतुलन दिसतं.

 

४. वातावरण: चित्रातून घरगुती, पवित्र आणि उत्सवमय वातावरण उमटतं. देव्हाऱ्यापुढे दिवे, फुलं, तोरणं लावलेलं आहे. पूजा करणाऱ्या स्त्रियांच्या चेहऱ्यावर भक्तिभाव आहे, तर नृत्य करणाऱ्या स्त्रियांमुळे आनंद आणि खेळकरपणा आहे. म्हणजे मंगळागौर ही केवळ धार्मिक क्रिया नसून ती स्त्रियांच्या एकत्र येण्याचा, नाचगाण्याचा आणि आनंद वाटण्याचा सोहळा असल्याचं स्पष्टपणे दिसतं.

 

५. सामाजिक मांडणी: हे चित्र तत्कालीन मध्यमवर्गीय, सुशिक्षित शहरी कुटुंबाचं प्रतिनिधित्व करतं. स्त्रिया एकत्र येऊन पूजा करतात, मुलंही उत्सुकतेने बघत आहेत. यातून स्त्रियांच्या सामाजिक बंधुभावाचा आणि सांस्कृतिक परंपरेत त्यांच्या भूमिकेचा प्रत्यय येतो. एकीकडे घरगुती पावित्र्य, दुसरीकडे सामूहिक आनंद—दोन्हींचं मिश्रण या दृश्यात आहे. 

 

सारांशात सांगायचं तर, हे चित्र श्रावणातील मंगळागौर केवळ धार्मिक विधी म्हणून नाही तर सामाजिक-सांस्कृतिक समारंभ म्हणून कसा होता हे दाखवतं. दीनानाथ दलाल यांच्या रंगांमुळे, शैलीमुळे आणि तपशीलामुळे या परंपरेला जिवंतपणा प्राप्त होतो.

 

दीनानाथांच्या अनेक इतर चित्रांपेक्षा हे चित्र वेगळे आहे ... 

 

१. विषयवैविध्य:

• नायिकांचं चित्रण – दलाल बहुतांश वेळा स्त्रीची व्यक्तिगत भावनावस्था, तिचं शृंगाररूप, प्रतीक्षेतील मनःस्थिती, कधी कधी विरह यांचा वेध घेतात. त्यात सूक्ष्म मनोवृत्ती आणि सौंदर्यशास्त्र आहे.

• मंगळागौर पूजेचं चित्र मात्र वैयक्तिक भावनांवर न थांबता समूहभावना आणि सामूहिक स्त्रीजीवन अधोरेखित करतं. इथे नायिका एकटी नाही तर बायका एकत्र आहेत.

२. रंगसंगती:

• नायिकांच्या चित्रांत आपण लक्षात घेतलं आहे – तेजस्वी गुलाबी, हिरवा, पिवळसर, गडद निळा असे रंग, पण ते प्रामुख्याने एक स्त्री आणि तिच्या आजूबाजूवर केंद्रित असतात.

• मंगळागौर मध्ये मात्र रंगसंगतीत उत्सवाची बहुरंगी उधळण आहे – देव्हाऱ्यातील केशरी-हळदीच्या छटा, फुलांचा पांढरा-गुलाबी स्पर्श, साड्यांमधील गडद रंग, आणि पार्श्वभूमीत नृत्य करणाऱ्या स्त्रियांच्या रंगीबेरंगी साड्या. म्हणजेच इथे बहुरंगी उत्सवी स्वर अधिक ठळक आहे.

३. शैली आणि वातावरण:

• नायिकांच्या चित्रांत वातावरण बऱ्याचदा शांत, थोडं एकाकी किंवा गूढ असतं – एक प्रकारचं “अंतर्मुख सौंदर्य”.

• मंगळागौर मात्र पूर्णपणे बहिर्मुख आहे. इथे गाणं-नृत्य, पूजा, दिवे, फुलं – म्हणजे उत्सवाचं सामूहिक रूप.

४. सामाजिक मांडणी:

• नायिकांचं चित्रण बहुतांश “आदर्श स्त्रीरूप” (classic feminine archetype) म्हणून आहे, जिथे स्त्री एकटी असून तिच्या भावविश्वावर भर दिला आहे.

• मंगळागौर मध्ये स्त्रिया एकत्र दिसतात. इथे कुटुंब, समाज आणि परंपरा एकत्रित दिसतात. म्हणजेच हे चित्र सांस्कृतिक दस्तऐवजसुद्धा आहे – एका काळच्या शहरी-मध्यमवर्गीय स्त्रियांच्या सामूहिक जीवनाचं.

५. भावविश्व:

• नायिकांच्या चित्रांत शृंगारभाव ठळक असतो.

• मंगळागौर मध्ये भक्तिभाव, आनंद, बंधुभाव, आणि परंपरेचं सांस्कृतिक अंग अधिक ठळक आहे.

म्हणजेच दीनानाथ दलाल यांनी आपल्या चित्रांत केवळ स्त्रीचे सौंदर्य आणि भावविश्व नाही तर स्त्रीजीवनातील सांस्कृतिक-सामूहिक पैलूसुद्धा रेखाटले आहेत. त्यामुळे हे चित्र त्यांच्या इतर नायिकांच्या मालिकेपेक्षा भिन्न भासलं तरी ते चित्रकाराचा सर्वांगीण दृष्टीकोन दाखवतं.

 

कलाकार : दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ

 

सौजन्य आणि आभार :

चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार आणि ChatGPT 

 

सूचना : चित्र नेहमी क्लीक करून मोठे झालेले पहा