"Tyger Tyger, burning bright,
In the forests of the night;
Dare frame thy fearful symmetry?" —The Tyger, William Blake
अद्भुत रस : भारतीय आहे, पण दुर्मिळ
भारतीय कलाशास्त्रात अद्भुत हा स्वतंत्र रस आहे— तो नवरसांइतकाच मूळ, तितकाच प्राचीन. भारतीय प्राचीन वाङ्मय अद्भुताने भरले आहे , माझे पहिले अद्भुत : जटायू गिधाड, कोंढाणा सर करताना तानाजी मालुसरे यांच्या सेनेने वापरलेली घोरपड यशवंती....
... पण १९व्या शतकात तथाकथित वास्तवाने आपल्या सर्व कलेवर प्रभुत्व मिळवायला सुरवात केली आणि अद्भुत बाजूला पडले...विलास सारंग म्हणतात तसे प्रमुख मराठी कादंबरीकार , जसे ह ना आपटे, कधीच काफ्का च्या The Metamorphosis मधल्या ‘monstrous vermin’ सारख्या कडे वळला नाही—का?
मराठी कादंबरी—विशेषतः १९व्या-२०व्या शतकाच्या वळणावर— एमिल झोला, व्हिक्टर ह्यूगो सारख्यांच्या युरोपीय वास्तववादाकडे वळली.
त्यातून मिळालं: सामाजिक तपशील, नैतिक चौकट, विश्वसनीय’ जग पण गमावलं: अद्भुत, विस्मय. रूपकात्मक धाडस, मानसातील विचित्रता, म्हणजेच, भारतीय अनुभवाचा एक संपूर्ण प्रदेशच बाहेर पडला.....
कदाचित त्यामुळे आधुनिक भारतीय चित्रकलेत अद्भुत फार क्वचित दिसतो. कारण अद्भुत म्हणजे:
• भीती नाही (ती भयानकाची जागा)
• आनंदाचा उद्रेक नाही (तो हास्याचा प्रदेश)
• भक्तीचा आवेग नाही
• शृंगाराची उष्णता नाही
अद्भुत म्हणजे विस्मय—
Something is present… but not fully graspable.
हे चित्रात दाखवणं अवघड असतं.
________________________________________
पहिली अनुभूती : काहीतरी आहे… पण नेमकं काय?
हे चित्र पाहताना आपल्याला:
• धक्का बसत नाही
• कथा लगेच उलगडत नाही
• कोणतीही ठळक “घटना” दिसत नाही
पण तरीही एक हलकीशी भावना येते—
“इथे काहीतरी अलौकिक आहे.”
हीच अद्भुताची पहिली पायरी आहे.
________________________________________
रचना (Composition): स्त्री केंद्रस्थानी, पण कथानायिका नाही
चित्राच्या मध्यभागी एक स्त्री बसलेली आहे.
• देह मऊ वळणात
• मान किंचित वाकलेली
• नजर खाली, आत वळलेली
• कोणाशी संवाद नाही
ती पाहणारी नाही—अनुभवणारी आहे. आजूबाजूचा परिसर—झाडं, सावल्या, अस्पष्ट आकृती— हळूहळू एक स्वप्नवत, अर्धवट वास्तवाचा अवकाश तयार करतो.
अद्भुत रसात “स्पष्ट केंद्र” नसतं— इथे केंद्र आहे, पण ते स्थिर नाही.
________________________________________
धूसर आकृती : अद्भुताचा गाभा
चित्राच्या डावीकडे आणि उजवीकडे दिसणाऱ्या अस्पष्ट, अर्धवट आकृती
हा या चित्राचा खऱ्या किल्ल्या आहेत.
त्या:
• पूर्ण दिसत नाहीत
• देव म्हणून घोषित होत नाहीत
• कथानक सांगत नाहीत
त्या फक्त उपस्थित आहेत. भारतीय अद्भुत नेहमी असाच असतो: देव दिसतो, पण पूर्ण उघड होत नाही, काहीतरी आहे, पण हातात येत नाही.
दलाल हे अतिशय नेमके पकडतात.
________________________________________
रंगसंगती : भव्य नव्हे, स्वप्नाळू
इथे रंग भडक नाहीत.
• मृदू हिरवे
• मातीचे नारिंगी
• धूसर गुलाबी
• सावल्यांत मिसळलेले तपकिरी
हे रंग “चमत्कार” दाखवत नाहीत, ते विस्मय सूचित करतात.
अद्भुत आणि भयानक यांच्यातला हा महत्त्वाचा फरक आहे:
• भयानक = धक्का
• अद्भुत = आश्चर्य
दलालांचा अद्भुत म्हणजे soft wonder.
________________________________________
स्त्रीची देहभाषा : अद्भुत आत घडतो
स्त्री:
• घाबरलेली नाही
• भारावलेली नाही
• भक्तीमग्नही नाही
ती जणू काहीतरी अनुभवत आहे, जे शब्दात सांगता येत नाही.
भारतीय तत्त्वज्ञानात याला म्हणतात— अवाच्य अनुभूती. अद्भुत हा बाहेरचा चमत्कार नसतो, तो मनाच्या आत घडणारा विस्मय असतो.
________________________________________
अद्भुत का दुर्मिळ?
कारण अद्भुत हा:
• कृतीप्रधान नाही
• नाट्यमय नाही
• भावनांचा उद्रेक करत नाही
तो स्थितीप्रधान आहे. म्हणूनच चित्रकार बहुतेक वेळा:
• शृंगाराकडे
• करुणेकडे
• भक्तीकडे वळतात.
१९५३ मध्ये दलालांनी अद्भुत निवडणं हे स्वतःतच मोठं सौंदर्यदृष्टिकोनाचं विधान आहे.
________________________________________
मीरा अरोरा नायक यांच्या Adbhut ह्या पुस्तकात, अद्भुत म्हणजे चमत्कार नव्हे, तर wonder, sense of unknown, childlike astonishment असं स्पष्ट केलं आहे.
दलालांनी हेच ७० वर्षांपूर्वी चित्रातून करून ठेवलं होतं.
________________________________________
निष्कर्ष
दलालांचा अद्भुत:
• भव्य नाही
• घोषवाक्यात्मक नाही
• देवकथांचा नाट्यमय अवतार नाही
हा आहे:
दख्खनी, संयत, शांत विस्मय. जिथे निसर्ग जिवंत वाटतो, सावल्या बोलतात,
आणि स्त्री त्या अद्भुताची साक्षीदार बनते.
________________________________________
एक वाक्यात सांगायचं तर: दलालांनी अद्भुताला “दृश्य” म्हणून नाही, तर “अनुभूती” म्हणून रंगवलं आहे.
कलाकार: दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ
सौजन्य व आभार:
महाराष्ट्र राज्य मराठी विकास संस्था, चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार