दीनानाथ दलाल हे नाव मराठी चित्रसृष्टीत केवळ रंगकार म्हणून नव्हे, तर रसिकतेचे द्रष्टे म्हणून ओळखले जाते. त्यांच्या चित्रांतील नायिका केवळ सौंदर्याच्या प्रतिमा नसून, त्या संवेदनांचे स्रोत आहेत — त्या लाजतात, हसतात, गाते, रुसतात आणि बासरीच्या स्वरांत विलीन होतात.
दलाल यांच्या चित्रांत बासरीवादक पुन्हा पुन्हा दिसतो. हा केवळ कृष्णतत्त्वाचा प्रतीक नव्हे, तर कलाकाराच्या अंत:सृष्टीतील रसध्वनीचा मूर्त रूप आहे. याच बासरीच्या सान्निध्यातील दोन वेगवेगळ्या नायिका आपण पाहतो — एक वाङ्मय शोभा (मे १९४७) मधील चित्रात, आणि दुसरी दीपावली विशेषांक (१९५०) मधील प्रसिद्ध ‘गानमुग्धा’मध्ये. या दोन चित्रांतील सौंदर्यदृष्टीच्या प्रवासाचा मागोवा घेणे, म्हणजेच दलाल यांच्या शैलीच्या विकासाचा मागोवा घेणे होय.
बासरी आणि बालहास्य : वाङ्मय शोभा, मे १९४७
या चित्रात एक छोटा
बासरीवादक मुलगा दोन तरुण नायिकांसमोर बसून सूर छेडत आहे. एक
निळ्या-पांढऱ्या साडीत, दुसरी भगव्या-हिरव्या वेशात. चेहऱ्यावर खुलं हास्य,
संवादात लाजरे संकेत, आणि नजरेत स्वच्छ आनंद. त्यांच्याभोवती सशांचा खेळ,
फुललेली झाडं, आणि कोवळा पिवळसर प्रकाश — हे सगळं मिळून एक निखळ, नैसर्गिक
हास्यरसाचं वातावरण निर्माण करतात.
बासरीवादकाच्या पाठराखी असणं हे
महत्त्वाचं — त्याचा चेहरा दिसत नाही, पण त्याच्या सूरांनी सर्व जग खुलं
झालं आहे. हे आहे रसाचा आदिम स्पर्श, जिथे प्रेम गूढ नव्हे, तर खुलं आणि
बालसुलभ आहे.
गानात विलीन प्रेम : दीपावली , दिवाळी १९५०
‘गानमुग्धा’मध्ये
मात्र सारा सूर वेगळा आहे. इथे बासरीवादक प्रकट आहे — सावळा, पगडीधारी,
कृष्णसदृश. स्त्री एकटी आहे, झुकलेली, हातांनी गुडघे बिलगलेले. तिच्या
डोळ्यांत प्रेम, समर्पण, आणि जरा जरा विरहाचं गूढ. तिच्या अंगावरचे लाल व
काळसर रंग, निसर्गाच्या गडद झाडीतून डोकावणारे मोर, आणि फळांची टोपली — हे
सारे संकेत अधिक प्रौढ आणि प्रत्ययकारी आहेत.
इथे संगीत हे संवादाचं माध्यम नाही, तर मौनाचा आधार आहे. इथे स्त्री नजरेनं ऐकतेय, आणि बासरीवादक हा शांत, समाधिस्त रसध्वनीक आहे.
शैलीतील प्रवास: लाघवातून गूढतेकडे
१९४७ च्या चित्रात दलाल सौंदर्य उभं करतात प्रसन्नतेतून — कोवळ्या रेषा, मोकळं हास्य, प्रकाशमान रंग.
१९५० मध्ये तेच सौंदर्य होतं गहन — सघन रेषा, प्रतीकशील रंग, आत्मलीन नजर.
हे
फक्त शैलीतील फरक नाही, तर दलाल यांचा दृष्टीकोनाचा परिपाक आहे — एक
कलाकार जो लोकाभिमुखतेतून शास्त्रीयतेकडे गेला, पण दोन्ही टोकांवर
सौंदर्यशोध त्याने सोडला नाही.
समारोप: दोन स्वर, एक लय
दोन चित्रं, दोन वादक, तीन नायिका — पण एकच लय.
पहिलं चित्र म्हणतं: "संगीत हे संवाद आहे"
दुसरं सांगतं: "संगीत हे समर्पण आहे"
दीनानाथ दलाल यांच्या या दोन्ही कलाकृती म्हणजे शृंगाराच्या विविध छटांचं दृश्यगान. बासरीचा स्वर त्यांच्याकडे कधी हास्याचं नाद बनतो, तर कधी मौनाचं गान. आजही ही चित्रं पाहताना आपल्याला जाणवतं —संगीताचं सौंदर्य आणि स्त्रीचं मन — यांचा संगम म्हणजेच दलाल यांची नायिका.
