माझ्या लहानपणी मिरजेत आमच्या घरातील छोट्याश्या पुढच्या खोलीत काही चित्रे वडलांनी लावली होती, आणि मी चित्रांकडे इतका आकर्षित होत असे की अनेक वेळ मी ती बघण्यात घालवत असे...
त्यातील सगळ्यात मोठे चित्र होते गौतम बुद्धाचे, अजिंठातील १७व्या गुहेतील, भगवान बुद्ध यशोदे आणि राहुल कडे भिक्षा मागत आहे ते. ते फ्रेम केलेले चित्र माझ्या अंतःचक्षूंवर कायमचे कोरलेले आहे.
चित्रकार दीनानाथ दलाला यांचे अजिंठाशी नुसते नाते नव्हते तर जणू त्याच्या कलेची नाळ अजिंठाच्या कलेशी जोडलेली होती.
त्याचे सर्वोत्तम उदाहरण सोबतचे चित्र असेल.
कलाकार : दीनानाथ दलाल, दलाल आर्ट स्टुडिओ, सदानंद रेगे
सौजन्य आणि आभार :
महाराष्ट्र राज्य मराठी विकास संस्था, चित्रकार दीनानाथ दलाल मेमोरियल समिती, दलाल परिवार, रेगे परिवार आणि ChatGPT
श्री भगवान अमिताभ हे महायान बौद्ध धर्मातील एक विशेष बुद्ध आहेत, ज्यांना शाक्यमुनी बुद्धांच्या नंतर एक वेगळे बुद्ध मानले जाते. बुद्ध (गौतम बुद्ध) हे सिद्धार्थ गौतम होते, तर अमिताभ हे त्यांच्या शिकवणीच्या आधारावर विकसित झालेल्या एका वेगळ्या परंपरेतील बुद्ध आहेत.
त्यांचे चित्र मी पहिले नव्हते ,... आणि त्याच्या जोडीला करुणेने ओतप्रत भरलेली सदानंद रेगे ह्या दलालांच्या त्यावेळच्या जवळच्या मित्राची कविता ....
भारताचे भाग्यविधाते ह्या शृंखलेतील हे सप्टेंबर १९६० च्या दीपावली मासिकातील चित्र आहे ....
पु. वि. बापट, मराठी विश्वकोश:
"अमिताभ : अमित आहे आभा (प्रकाश) ज्याची, अशा एका बुद्धाचे नाव. महायान पंथात अनेक बुद्धांचा आणि बोधिसत्त्वांचा प्रवेश झालेला आहे. सुखावती-व्यूह नावाचे एक प्राचीन बौद्धसूत्र आहे. त्याचे चिनी भाषांतर दुसऱ्या शतकात झाले आहे. या सूत्रात अमिताभ बुद्धाला ‘सुखावती नावाच्या स्वर्गाच्या पश्चिम दिशेचा अधिष्ठाता’ म्हटले आहे. मोक्षप्राप्ती किंवा बुद्धत्व-प्राप्ती सुगमतर करण्याच्या महायान पंथाच्या प्रयत्नात ह्या बुद्धाला महत्त्वाचे स्थान प्राप्त झाले. ह्या बुद्धावर श्रद्धा ठेवणाऱ्यास स्वर्गाचे स्थान मोकळे झाले. पुढे पुढे तर केवळ ह्या बुद्धाला नमन केले किंवा त्यांचे नामस्मरण केले, तरी साधकाला आपल्या पापापासून मुक्तात मिळते व स्वर्गात स्थान मिळते, असा समज दृढ झाला. अमिताभ बुद्धाचे व्हिएटनाम, चीन व जपान देशांत महत्त्व विशेष वाढले असून, तेथे अद्यापही बौद्ध साधक अमिताभाच्या नावाने जपमाळ ओढीत असतात. हल्लीच्या जपानमधील ‘जोदो’ नावाचा बौद्ध संप्रदाय ह्याच तत्त्वावर आधारलेला असून, तो सर्वसाधारण समाजात अत्यंत लोकप्रिय झालेला आहे."
हे चित्र वेगळंच आहे. आपल्या पाहण्यात आलेल्या शृंगारनायिका, रसिक रजनी, किंवा दैनंदिन जीवनातून घेतलेले दृश्य यांच्या तुलनेत इथे एक अंतर्मुख जग आहे. चित्राच्या मध्यभागी – शांत, प्रसन्न, कमलहस्त अमिताभ बुद्ध. डोळ्यांत स्थिरता, वदनामध्ये निर्व्याज करुणा. आजूबाजूची पार्श्वभूमी जणू अजंठ्याच्या भित्तींवरूनच आलेली — फुलांची नक्षी, भिंतीवरील सूक्ष्म रंगछटा, सौंदर्य व अध्यात्म यांचा संयोग.
स्त्रीचे देहबांध, अलंकार, वस्त्रांची रचना — हे सर्व पारंपरिक असले तरी त्यांची मांडणी जरा कोनीय, तुकड्यातुकड्यांनी उभी आहे. विशेषतः खाली पडलेले शिरस्त्राण, तलवार, पायाशी जमलेली शस्त्रं — यांची मांडणी Cubist fragmentation आठवते. जणू वस्तू एका दृश्यातून न दाखवता अनेक दृष्टिकोनातून उलगडल्या आहेत.
रंगयोजना: लाल, जांभळा, निळा, सोनेरी रंगांचा ठसठशीत वापर – हे दलालांचे वैशिष्ट्य. पण ते रंग सपाट पृष्ठभागावर ठेवलेले दिसतात, जणू Cubist abstraction च्या जवळ जाणारे.
आधुनिकतावाद: दलालांनी व्हर्मीअरची अंतर्मुख शांतता समजली होती, पण त्याचबरोबर पाश्चिमात्य आधुनिकतेची (Picasso, Braque यांची) प्रयोगशीलता त्यांनी झपाट्याने आत्मसात केली. त्यामुळे हे चित्र परंपरा आणि आधुनिकता यांचा सेतू बनते. म्हणजेच, हो—दलालांनी इथे आधुनिकतावादी, किंचित Cubist स्पर्श दिलेला आहे. अजंठा आणि आधुनिकता यांची अशी सांगड घालणारे दलाल महाराष्ट्रात एकटेच भासतात.
त्यांच्या पायाशी नम्रतेने शिरस झुकवलेली स्त्री – तिच्या वस्त्रांत, नक्षीदार पाटीवरच्या रेषांत, अलंकारांत – दलालांचे अपूर्व रंगभान आणि सूक्ष्म तपशील लक्ष वेधतात. लाल, जांभळा, सोनेरी रंगांच्या लयीत सजलेला हा दृश्यपट – ‘मनुष्याची असहायता आणि बुद्धत्वाची आश्वासक शांतता’ यामध्ये विरोधाभास न करता समरस होतो.
सदानंद रेगेंच्या कवितेत निघालेला स्वरही तसाच आहे : जगण्याची नश्वरता, क्षणभंगुर सुखे, भोग आणि स्मृती यांच्या पलीकडे जाणारा, ‘संसार हा झाला शिळा ’ असा अनाहत संदेश.
दलाल यांनी इथे रंगांना शृंगाराची तीव्रता न देता, ध्यानाची निःशब्दता दिली आहे. लाल रंग भोगाचे प्रतीक असताना तोच बुद्धाच्या करुणेत वितळतो. जांभळा, निळा, सोनसळी रंग एकत्र येऊन वैराग्याचा रंगवटा तयार करतात.
हे चित्र दलालांच्या कलेतील दुसरा चेहरा दाखवते – फक्त मोहिनी घालणारा शृंगार नाही, तर आत्मशोधाची शांत सावली. यातून दिसते की अजंठ्याच्या परंपरेतून आलेला कलाकार व्हर्मीअरच्या अंतःप्रकाशालाही समजतो आणि भारतीय अध्यात्माच्या प्रतिमेलाही आकार देतो.
सदानंद रेगेंची कविता वाचा:
“श्रीभगवान अमीताभ”
जाऊं नये तडा तुझ्या
दिव्य स्थित प्रज्ञतेला
देतो आहे म्हणोनी रे
शब्द स्नेहाचा हा तुला !
रात्र आली डोईवर
पात्र घडीचें भरलें !
निघा... निघा ... बोधिसत्वा ,
मागें कांहीं न राहिलें !
मागें वळूनी वळूनी
आतां कांहीं न पहाणे !
विरक्तीला तुमच्या या
आतां कांहीं न दिसणें !
चला तीर्थंकरा ... चला
कृतकृत्यार्थ होण्याला ,
अतळाचा तळ काढा
संसार हा झाला शिळा ....
(तीर्थंकर म्हणजे संसारसागरातून मोक्षमंदिराकडे नेणारा मार्ग किंवा बंदर.)
रेगे यांच्या कवितेतून उमटलेला स्वर हाच –क्षणभंगुर भोगांच्या पलिकडे जाणारा, विस्मृती आणि मोक्ष यांच्या दरम्यान घुमणारा. "कृतकृत्यार्थ होण्याला ,/ अतळाचा तळ काढा /संसार हा झाला शिळा ." हे पान आपल्याला दलाल आणि रेगे यांच्यातील सखोल संवादाची आठवण करून देतं. एक जण रंगांनी, दुसरा शब्दांनी — दोघेही जीवनाच्या मूळ प्रश्नांकडे पाहतात.
१७व्या गुहेतील चित्र आणि दीनानाथांचे चित्र यांच्यात खोल नातं आहे.
दलालांच्या चित्रातही हेच दोन टोकं – एका बाजूला अलंकार, शस्त्रं, भोगाचे प्रतीक, आणि दुसऱ्या बाजूला कमलहस्त अमिताभ बुद्धाची निर्विकार, प्रसन्न छाया.
दोन्ही प्रतिमा भोगातून वैराग्याकडे जाणाऱ्या भारतीय सांस्कृतिक प्रवासाचं रूप आहेत. अजंठा आपल्याला मूळ परंपरेची झलक दाखवतो, तर दलाल त्या परंपरेला आधुनिक रंगांनी, २०व्या शतकाच्या संवेदनांनी पुन्हा जिवंत करतात.
म्हणूनच दलालांचं चित्र पाहताना अजंठा आठवतो – आणि अजंठा पाहताना दलालांच्या रंगांचा प्रत्यय येतो.